Litery in stoją na linijce dokładnie przy pierwszym calu, z prawej podjeżdża suwmiarka i je zaciska, a na małym ekranie szczęki zapala się 25.40. Na skali milimetrowej poniżej czerwony znacznik przesuwa się do tej samej kreski, na drugim calu jedno po drugim kładą się trzy ziarna jęczmienia, po stalowej prowadnicy biegnie odblask, a w rogu obracają się koła tokarki o 127 i 50 zębach, które łączą calową śrubę pociągową z gwintem metrycznym.
Karta jednostki
długość · miara imperialna karta 1/1 · wyd. 2026-09Cal in · ″
Jednostka spoza SI · wielkość: długość; od 1959 roku dokładnie 25,4 mm
Jednostka, którą cały świat mierzy w milimetrach
Hydraulik w Madrycie i hydraulik w Toronto proszą dostawcę o tę samą „jednocalową” rurę i żaden z nich nie mierzy jej w calach, bo na zewnątrz ma 33,7 milimetra, a w środku około dwudziestu siedmiu. Rura odziedziczyła nazwę po żeliwnych wodociągach dziewiętnastego wieku, w których cal był średnicą wewnętrzną; ścianki od tamtej pory stały się cieńsze, ale nazwa została, więc cal żyje dalej w świecie, który dawno przeszedł na metr.
Prawdziwy cal jest za to prostszy od każdej jednostki metrycznej: od 1959 roku ma dokładnie 25,4 milimetra, bez ogona po przecinku, a ta okrągłość nie jest naturalna, tylko umówiona. Przed porozumieniem cal brytyjski i amerykański różniły się o prawie cztery milionowe, a płytki wzorcowe wykonane po obu stronach Atlantyku nie zgadzały się przy kontroli fabrycznej.
Karta pokazuje, które cale są uczciwe, a które przetrwały tylko w nazwie, dlaczego cal ma dwanaście części i dlaczego każda tokarka z calową śrubą pociągową trzyma w szufladzie koło o stu dwudziestu siedmiu zębach.
Symbol in pisze się małymi literami i bez kropki, jak każdy symbol jednostki: 12 in, a nie 12 In. ani 12 ins. Na rysunkach i opakowaniach żyje obok niego podwójna prim ″, stawiana zaraz po liczbie bez spacji, 12″, i nie zastępuje się jej dwoma apostrofami ani cudzysłowem z klawiatury.
Cal jako długość a cal w nazwie wyrobu: jednocalowa rura wodna ma na zewnątrz ponad 33 milimetry, gwint G 1 ma 33,25 mm, a deska „dwa na cztery” ma w rzeczywistości 38 na 89. Nie należy go też mylić z calami innych krajów, od paryskiego pouce po szwedzki tum: przed reformą metryczną każda stolica miała własny, długi od 24 do 27 milimetrów.
01 · Definicja
jard · metr · nominałCal to jednostka długości równa jednej trzydziestej szóstej jarda międzynarodowego, a ponieważ jard od 1959 roku określono jako 0,9144 metra, cal ma dokładnie 25,4 milimetra. Własnego wzorca cal nie ma: opiera się w całości na metrze, a metr na prędkości światła, więc cała jego dokładność jest pożyczona.
W calu żyją dwie tradycje podziału. W warsztacie dzieli się go na pół raz za razem, na połówki, ćwiartki, ósemki i sześćdziesiąte czwarte, bo tak łatwo wyskalować linijkę czy dobrać wiertło; w budowie maszyn dzieli się go natomiast na tysiąc, a tysięczna część cala, „mil” albo thou, ma 25,4 mikrometra.
Osobno od jednostki istnieje cal nominalny, czyli cal z nazwy wyrobu: w rurze odsyła do dawnej średnicy wewnętrznej, w desce do wymiaru przed struganiem i suszeniem, w dyskietce do zaokrąglonej szerokości. Takiego cala nie przelicza się na milimetry mnożeniem, tylko szuka w tabeli normy.
Ile cali ma rura jednocalowa
U góry narysowano sam przedmiot w skali, przyłożony do zera taśmy mierniczej, a pod nim stalową taśmę z dwiema skalami: u góry cale z podziałką do szesnastych, u dołu milimetry. Taśma wysuwa się do krawędzi przedmiotu; niebieska kreska zaznacza to, co zmierzono, mosiężna linia przerywana to, co obiecuje nazwa, a czerwone wypełnienie między nimi to różnica między calem nominalnym a prawdziwym.
Cal i uncja to to samo słowo
Rzymianie dzielili na dwanaście części prawie wszystko, od stopy przez funt po spadek, a jedna dwunasta nazywała się uncia; z niej angielski wywiódł zarówno inch, jak i ounce. Dwunastka lepiej służy warsztatowi niż dziesiątka, bo dzieli się bez reszty przez dwa, trzy, cztery i sześć, i dlatego cieśla, który dzieli deskę na trzy równe części, wciąż woli stopy, a konstruktor sumujący wymiary w kolumnie woli milimetry.
02 · Przeliczanie
jednostki · dawne cale · nominałyOd szesnastych do milimetrów
Wpisz długość w dowolnej jednostce, a karta pokaże ją w miarach metrycznych i imperialnych z najbliższą szesnastą, przeliczy na dawne cale różnych krajów i porówna z calami z nazw wyrobów. Długość we wszystkich zakładkach jest ta sama, zmienia się tylko to, czym się ją mierzy.
Reguła do zapamiętania: cztery cale to trochę ponad dziesięć centymetrów, a pięć cali to dokładnie 127 milimetrów.
Dawne cale różnych krajów zaokrąglono do setnej części milimetra: zmieniały się z wieku na wiek i od wzorca do wzorca, a w jednym kraju często żyły dwa albo trzy cale naraz, dla sukna, dla ziemi i dla drewna budowlanego. Wymiary nominalne wyrobów pochodzą z powszechnych norm i u poszczególnych producentów mogą się różnić o ułamki milimetra.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Przyrządy pomiarowe
taśma · noniusz · mikrometr · płytki wzorcoweOd szesnastej do milionowej
Haczyk, który się kiwa
Taśma miernicza to główny calowy przyrząd świata, a haczyk na jej końcu celowo osadzono na nitach z luzem równym dokładnie jego własnej grubości: przy pomiarze z zewnątrz wysuwa się, przy oparciu od wewnątrz dociska się, i zero w obu przypadkach wypada we właściwym miejscu. Cieśla, który „naprawi” luźny haczyk, przy następnym pomiarze pomyli się o milimetr.
Dwadzieścia pięć działek na dwudziestu czterech
W suwmiarce calowej skala główna dzieli cal na czterdzieści części po 0,025, a noniusz rozkłada dwadzieścia pięć swoich działek na dwudziestu czterech działkach głównej skali, więc różnica między nimi to jedna tysięczna cala. Numer kreski noniusza, która się pokrywa, daje trzecie miejsce po przecinku, bez elektroniki i bez baterii.
Czterdzieści zwojów na cal
Wrzeciono mikrometru to precyzyjna śruba o czterdziestu zwojach na cal, więc jeden obrót bębna przesuwa je dokładnie o 0,025 cala, a dwadzieścia pięć działek na bębnie dzieli ten skok na tysięczne. Mikrometr calowy okazał się wygodny właśnie dzięki tej arytmetyce, a jego metryczny krewny powtórzył ją ze skokiem pół milimetra i pięćdziesięcioma działkami.
Płytki Johanssona
Szwedzki mechanik Carl Edvard Johansson wynalazł zestaw stalowych płytek, które przywierają do siebie tak mocno, że trzymają się bez kleju, a z kilkudziesięciu sztuk składa się dowolny wymiar z dokładnością do dziesięciotysięcznej. Do swoich zestawów calowych przyjął stosunek dokładnie 25,4 milimetra, a przemysł przejął tę liczbę na długo przed tym, zanim zatwierdziły ją rządy.
05 · Zasady zapisu
symbol · podwójna prim · ułamkiDwie primy, a nie dwa cudzysłowy
W tekście cal zapisuje się symbolem in po spacji, na rysunkach i wyrobach podwójną primą bez spacji, a ułamki zostawia się zwykłe, jeśli wymiar wytrasowano w szesnastych, i dziesiętne, jeśli pochodzi z maszyny.
Pierwszy wiersz po prawej dokleja do symbolu liczbę mnogą i kropkę, drugi pisze podwójną primę dwoma apostrofami i prostym cudzysłowem, a trzeci zaokrągla wartość dokładną, choć 25,4 nie jest przybliżeniem, tylko definicją. Czwarty robi z symbolu skrót słowa, piąty przelicza nominał rury jak prawdziwy cal i myli się o osiem milimetrów, a szósty zapisuje sześć stóp i dwa cale jako ułamek dziesiętny, choć 6,2 stopy to sześć stóp i 2,4 cala.
06 · Jednostki sąsiednie
jard · mila · punktCal to najmłodszy szczebel imperialnej drabiny, w której dwanaście cali tworzy stopę, trzy stopy jard, a 1760 jardów milę; poniżej leżą punkt typograficzny, jedna siedemdziesiąta druga cala, i piksel stron internetowych, jedna dziewięćdziesiąta szósta.
Przez jard definiuje się cal: trzydzieści sześć cali to dokładnie 0,9144 metra.
Szczyt drabiny, na którym dwumilionową różnicę cali widać już w milimetrach.
Typograficzne drobne cala, w których złożono niemal każdy krój na ekranie.
07 · Dział historyczny
archiwum · od jęczmienia do metraJak cal stał się metryczny
{title}
{text}
Różnica, którą widzi tylko płytka wzorcowa
Słupek pokazuje, o ile każdy cal odbiegał od dzisiejszych 25,4 milimetra, w nanometrach: w górę dłuższy, w dół krótszy. Brytyjski cal imperialny był krótszy o 44 nanometry, amerykański dłuższy o 51; ramka obchodzi je po kolei.
Dla stolarza to nic, ale dwie milionowe na tysiącu kilometrów pomiaru dają dwa metry, dlatego amerykańscy geodeci zachowali starą stopę „geodezyjną” aż do końca 2022 roku.
Sto dwadzieścia siedem zębów między dwoma światami
Cal przemysłowy ustalono na 25,4 milimetra nie tylko dla okrągłości: 254 rozkłada się na 2 × 127, więc 25,4 to dokładnie 127 piątych. Na tokarce z calową śrubą pociągową koło o 127 zębach w parze z kołem o 50 zębach przelicza skok gwintu calowego na metryczny bez żadnego błędu, i taka para przez dziesięciolecia leżała w szufladzie każdego tokarza.
Gdyby cal pozostał przy dawnych 25,399956 milimetra, dokładne przejście wymagałoby koła o ponad dwóch milionach zębów, a gwinty trzeba by nacinać z narastającym błędem. Tak metrologia tokarki wyprzedziła dyplomację: zakłady przyjęły 25,4 w latach trzydziestych, a rządy podpisały je dopiero w 1959 roku.
Od tamtej pory cal nie ma własnej długości: wszystkie jego wzorce to wzorce metra pomnożone przez 0,0254, a dokładność każdej calowej płytki wzorcowej na świecie sprowadza się do tej samej prędkości światła co dokładność milimetra.