Minuta
Jednostka spoza SI dopuszczona do stosowania z SI · wielkość: czas
Zegary stały trzysta lat bez wskazówki minutowej. Pierwsze mechanizmy wieżowe wybijały tylko godziny i nikomu to nie przeszkadzało: w życiu codziennym nie było nic, co trzeba by mierzyć drobniej.
01 · Definicja
Minuta to jednostka czasu spoza układu SI równa sześćdziesięciu sekundom. Sekundę określono przez częstotliwość przejścia w atomie cezu, minutę zaś po prostu przez nią, bez własnej fizyki: to czysta umowa co do tego, co uznać za wygodną porcję.
Sześćdziesiąt dostało się nam od babilońskich pisarzy, a przyjęło się przez dzielniki: sześćdziesiąt dzieli się przez dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, dziesięć, dwanaście, piętnaście, dwadzieścia i trzydzieści. Podzielić godzinę na trzy równe części można tylko w tym systemie — w dziesiętnym wychodzi ułamek nieskończony. Właśnie dlatego próby przestawienia czasu na liczenie dziesiętne poległy tam, gdzie pozostałe reformy metryczne zwyciężały.
Minuta ma osobliwość, której nie ma żadna inna jednostka: bywa różnej długości. Gdy do skali uniwersalnego czasu koordynowanego wstawia się sekundę przestępną, ostatnia minuta doby trwa sześćdziesiąt jeden sekund. Zdarzyło się to od 1972 roku dwadzieścia siedem razy, a w 2035 wstawki ustaną — nie dlatego, że Ziemia zaczęła obracać się równomierniej, lecz dlatego, że ta dodatkowa sekunda kosztuje systemy cyfrowe więcej niż rozbieżność z obrotem planety.
Przedrostków do minuty się nie stosuje: miliminuta ani kilominuta nie istnieją. Dla krótszych odcinków przechodzi się do sekundy z jej przedrostkami, dla dłuższych do godziny i doby. To odróżnia minutę od jednostek takich jak bar czy elektronowolt, które przedrostki przyjmują chętnie.
Tarcza dzieli się nie na sześćdziesiąt części, lecz na tyle, ile ustawisz. Karminowy wycinek to czas trwania zdarzenia; żółte znaczniki to działki godziny. Patrz, jak ten sam czas trwania otrzymuje różne zapisy i które działki dają liczby okrągłe.
Dwadzieścia minut to dokładnie jedna trzecia godziny i to jedyny powód, dla którego liczenie sześćdziesiątkowe przetrwało reformę metryczną. Jedna trzecia stu to 33,33…, a na ułamku nieskończonym rozkładu jazdy nie zbudujesz.
02 · Przeliczanie
Wpisz wartość — karta ją przeliczy
Minuta przelicza się na sekundy, godziny i doby dokładnie, z definicji. Niedokładne okazują się tylko porównania z obrotem Ziemi: minuta gwiazdowa jest krótsza od naszej o 0,164 sekundy, a w ciągu doby zbiera się z tego prawie cztery minuty.
Osobnym wierszem stoi minuta dziesiętna z 1795 roku — 86,4 sekundy. Istniała we Francji legalnie siedemnaście miesięcy.
Dwadzieścia siedem razy od 1972 roku ostatnia minuta doby trwała sześćdziesiąt jeden sekund. Wstawkę ogłasza się pół roku wcześniej, a mimo to za każdym razem kładzie ona część serwerów: w 2012 roku na dodatkowej sekundzie stanęły lotnicze systemy rezerwacji i kilka dużych serwisów. Od 2035 roku wstawki zostaną zniesione, a rozbieżność z obrotem Ziemi będzie się kumulować — doby zaczną zostawać w tyle za skalą i uznano to za mniejsze zło.
| Uwaga | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Rzędy wielkości
skala logarytmiczna: od błysku do tysiąclecia04 · Przyrządy pomiarowe
Czym odmierza się minuty
Przyrząd na jedną porcję: odwrócony — i minuta biegnie. Na morzu klepsydra wybijała półgodzinne szklanki, a jej dokładność zależała od suchości piasku — przy wilgotnej pogodzie szkło spóźniało.
Huygens, 1656: błąd dobowy spada z kwadransa do dziesięciu sekund, a wskazówka minutowa po raz pierwszy nabiera sensu. Sekundowa pojawia się jeszcze później, gdy dokładność wychwytu ją dogoniła.
Wskazówka sekundowa z uruchamianiem i zatrzymywaniem: minuta przestała być odcinkiem na tarczy i stała się mierzalnym przedziałem. To właśnie uczyniło z niej narzędzie sportu, medycyny i hali fabrycznej.
Samej minuty on nie odmierza: odtwarza sekundę, a minuta powstaje przez pomnożenie przez sześćdziesiąt. Chód wzorca fontannowego to około jednej sekundy na trzysta milionów lat, więc minuta dziedziczy dokładność, której w życiu codziennym nikt nie potrzebuje.
05 · Zasady zapisu
Nie przyjmuje przedrostków, nie wymaga kropki
Oznaczenie pisze się trzema małymi literami łacińskimi bez kropki. Między liczbą a oznaczeniem stoi spacja, i to nierozdzielająca, żeby wartość nie rozpadła się przy przenoszeniu wiersza.
W tekstach technicznych dopuszczalny jest zapis osiemdziesięciu minut jedną liczbą, jeśli mowa o czasie trwania, a nie o godzinie na zegarze. Na tarczy tę samą wielkość trzeba zapisać jako 1 h 20 min.
06 · Jednostki sąsiednie
Minuta stoi między sekundą a godziną i wiąże się z nimi mnożnikiem sześćdziesiąt w obie strony. To samo słowo oznacza w geometrii sześćdziesiątą część stopnia — a obie skale są spokrewnione, nie jednoimienne.
Podział sześćdziesiątkowy stosuje się do czasu i do kąta jednakowo — i nie jest to zbieg okoliczności: obie skale przyszły z astronomii babilońskiej, gdzie niebo mierzono tymi samymi jednostkami co kalendarz.
07 · Dział historyczny
Jak sześćdziesiąta część trafiła na tarczę
Ptolemeusz dzieli stopień i godzinę na sześćdziesiąt części, idąc za tablicami babilońskimi. Łaciński przekład „pierwsza część zmniejszona” daje słowo minuta, a drugi podział secunda — stąd pochodzi nasza sekunda.
Jost Bürgi buduje zegar ze wskazówką minutową dla astronoma Tychona Brahe — na zamówienie, a nie dla miasta. Przez kolejne sto lat wskazówka minutowa pozostaje przyrządem obserwatorium, a nie przedmiotem codziennym.
Dekret wprowadza dobę z dziesięciu godzin po sto minut: minuta staje się długości 86,4 sekundy. Zegarmistrzowie wypuszczają tarcze z dwoma pierścieniami, dziesiętnym i zwykłym, a publiczność dalej odczytuje zwykły.
Skala uniwersalnego czasu koordynowanego otrzymuje prawo wstawiania sekundy, żeby nie rozejść się z obrotem Ziemi. Tak powstała minuta sześćdziesięciojednosekundowa — jedyna jednostka, której długość nie jest ustalona raz na zawsze.
Jedyna wielkość, przy której reforma dziesiętna przegrała
System metryczny przestawił na podstawę dziesięć długość, masę, powierzchnię, a nawet kąt — grad ze stu działkami w kwadrancie służy w geodezji do dziś. Tylko czas się ostał, a powód jest arytmetyczny: godzina ze stu minut nie dzieli się przez trzy, a jedna trzecia godziny to najczęstsza porcja w każdym rozkładzie jazdy.
Metrologicznie minuta jest pochodną sekundy i własnego wzorca nie ma. Za to jest jedyna w tym szeregu, której czas trwania nie jest ustalony: z wstawioną sekundą przestępną ostatnia minuta doby trwa sześćdziesiąt jeden sekund, i jest to wartość legalna, nie błąd pomiaru.
Katalog · jednostki miary
Karta dla każdej wielkości
Siedem jednostek podstawowych SI, dwadzieścia dwie pochodne o własnych nazwach oraz jednostki spoza SI, bez których nie obejdzie się ani technika, ani życie codzienne. Każda ma własną kartę: definicja, przeliczanie, przyrządy, zasady zapisu, historia. W 36 językach.