Miesiąc
Jednostka kalendarzowa spoza SI · wielkość: czas
W polszczyźnie stało się odwrotnie niż u sąsiadów z zachodu. Nasze «miesiąc» to ten sam stary rdzeń co rosyjskie «месяц», i w staropolszczyźnie oznaczał zarówno miesiąc, jak i księżyc na niebie. To nie nazwa miesiąca się oderwała — to samo ciało niebieskie przemianowano: dzisiejszy «księżyc» znaczy dosłownie «syn księcia», czyli młody następca starego miesiąca. U sąsiadów więź została na wierzchu: angielskie month i moon, niemieckie Monat i Mond, holenderskie maand i maan. Wszędzie jednak za tym jednym słowem stoją już dwie różne rzeczy: miesiąc astronomiczny liczący 29,53 doby i miesiąc kalendarzowy, który na Księżyc dawno nie patrzy.
01 · Definicja
Miesiąc to odcinek czasu w przybliżeniu równy jednemu obiegowi faz Księżyca. Dokładnej wartości nie ma: długość zależy od tego, o który miesiąc chodzi. W kalendarzu wynosi od 28 do 31 dób, u Księżyca 29,530589 doby, a w umowie bywa równe trzydzieści. Jednostka nie należy do SI i nie figuruje nawet na liście jednostek spoza SI dopuszczonych do stosowania z nim.
Sam Księżyc ma aż pięć miesięcy, wszystkie różnej długości, bo każdy liczy powrót do czegoś innego: do Słońca (synodyczny, fazy), do tej samej gwiazdy (syderyczny), do perygeum (anomalistyczny), do węzła orbity (smoczy), do punktu równonocy (zwrotnikowy). Tylko pierwszy widać gołym okiem, resztę odczytuje się z przyrządów — i każdy jest potrzebny do swojej roboty.
Najdłuższy jest miesiąc synodyczny, i oto dlaczego. Księżyc okrąża Ziemię w 27,32 doby, ale w tym czasie sama Ziemia przebyła około jednej trzynastej swojej orbity. Żeby Słońce, Ziemia i Księżyc znów ustawiły się w jednej linii, Księżyc musi przejść jeszcze dwie doby z ułamkiem. To jest miesiąc faz — ten, na którym zbudowano każdy kalendarz świata.
Kalendarz trzeba było oderwać od Księżyca z powodu prostej niezgodności. Dwanaście miesięcy księżycowych daje 354 doby, rok słoneczny 365. Jedenastu dób, które zostają, nie da się rozdzielić: albo miesiące wędrują przez pory roku, albo co kilka lat wstawia się trzynasty, albo porzuca się Księżyc. Każdy, kto prowadził kalendarz, musiał wybrać jedno z trzech.
Stanowisko po prawej pozwala obejrzeć to rozwidlenie: sześćdziesiąt lat naprzód i cztery kalendarze do wyboru.
Weźmy dziewiąty miesiąc kalendarza i zobaczmy, dokąd odjedzie przez sześćdziesiąt lat. Niebieska linia to pora roku, miedziana — faza Księżyca. Przesuń suwak lat i zobacz, którą z dwóch dany kalendarz postanawia trzymać — i czym za ten wybór płaci.
Księżyc obiega niebo w 27,32 doby. Ale w tym czasie Ziemia posunęła się po własnej orbicie, i Księżyc musi przebyć jeszcze kawałek, żeby Słońce znalazło się w tym samym miejscu. Ten kawałek to ponad dwie doby — dlatego miesiąc, który widzi oko, od nowiu do nowiu, jest dłuższy niż zmierzony względem gwiazd.
02 · Przeliczanie
Wpisz wartość — karta ją przeliczy
Miesiąc nie przyjmuje przedrostków, ale zamieszania i tak nie brakuje. Termin «sześciu miesięcy» to różna liczba dób zależnie od tego, kiedy się zaczyna: od 1 stycznia wychodzi 181 dób, od 1 lipca — 184.
Trzecia tabela dotyczy miesiąca w umowach i w medycynie. Tam o Księżycu nikt nie pamięta: miesiąc to trzydzieści dób albo cztery tygodnie, albo «ten sam dzień następnego miesiąca, a jeśli takiego dnia nie ma — ostatni».
Luty jest krótki nie dlatego, że August zabrał mu dzień dla własnego miesiąca. Ta wersja pojawia się nie wcześniej niż w trzynastym wieku, u Sacrobosca, a w źródłach rzymskich nie ma o niej ani słowa. Powód jest prostszy: w dawnym kalendarzu rok kończył się lutym, a dni dodatkowe wstawiano właśnie na jego końcu. Luty stał ostatni w kolejce — i dostał najmniej.
| Uwaga | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Rzędy wielkości
od jednego nowiu do cyklu Metona04 · Przyrządy pomiarowe
Czym łapano nów
Kość albo kij z nacięciem na każdą noc i osobnym znakiem przy pełni. Takie karby to najstarsze znane nam narzędzia liczenia — starsze od pisma, starsze od rolnictwa. To, co zapisywały, było jedynym wzorcem, jaki miesiąc kiedykolwiek miał: rzeczą, którą dało się wskazać palcem na niebie.
Przez wieki skrybowie notowali, którego wieczoru młody sierp pokazał się po raz pierwszy. Z tych zapisków wyszła długość miesiąca, a z nich cykl Metona: dziewiętnaście lat, po których fazy Księżyca wracają na te same daty. Obserwacja była przyrządem, a archiwum jej pamięcią.
Wskaźnik faz Księżyca w zegarku mechanicznym. Koło o 59 zębach to dwa miesiące po 29,5 doby, a dźwignia przesuwa je raz na dobę o jeden ząb. Błąd wynosi około 44 minut na miesiąc — półtora dnia na stulecie. Kto chciał lepiej, nacinał koło o 135 zębach: to myli się o dzień dopiero po 122 latach.
Dziś nikt nowiu nie obserwuje: liczy się go na dziesięciolecia naprzód z dokładnością do sekund. Efemerydy uwzględniają przyciąganie Słońca i planet, hamowanie pływowe, precesję orbity. Miesiąc nadal się mierzy — tylko już nie okiem.
05 · Zasady zapisu
mo, mies. i data bez miesiąca
Symbolu w SI miesiąc nie ma. Teksty techniczne piszą mo, polszczyzna «mies.» z kropką, rosyjski «мес» bez kropki. Wielkie M zajęte jest przez mega, a mol należy do mola — tym bardziej nie warto skracać mo dalej. W zapisie daty według ISO 8601 miesiąc to środkowa para cyfr, a data bez miesiąca nie jest datą: 2026-15 oznacza piętnasty tydzień, a nie piętnasty dzień.
Osobną biedą jest dodawanie miesięcy. «31 stycznia plus miesiąc» nie ma jednoznacznej odpowiedzi: prawo mówi, że ostatni dzień lutego, czyli 28 lutego — i z powrotem już się nie da, bo 28 lutego minus miesiąc daje 28 stycznia. Działanie nie jest odwracalne, i samo to oddziela miesiąc od każdej jednostki o stałej długości.
06 · Jednostki sąsiednie
Miesiąc stoi między tygodniem a rokiem i oba połączenia są krzywe. W miesiącu jest 4,35 tygodnia. W roku jest 12 miesięcy — ale tylko dlatego, że rok podzielono przez dwanaście, a nie dlatego, że coś w przyrodzie tak mówi. Jedyna dokładna relacja, jaką miesiąc ma, to ta z cyklem gregoriańskim: 4800 miesięcy daje 146 097 dób.
1/4,35 miesiąca
średnio 30,44 doby
dokładnie dwanaście miesięcy
Na tych jedenastu dobach rozeszły się kalendarze świata. Islamski ich nie nadrabia, więc jego miesiące wędrują przez pory roku; żydowski i chiński dokładają trzynasty miesiąc i trzymają obie linie naraz; gregoriański puścił Księżyc i zatrzymał porę roku. Trzy odpowiedzi na jeden fakt arytmetyczny.
07 · Dział historyczny
Jak miesiąc oderwano od Księżyca
Najstarszy kalendarz rzymski miał dziesięć miesięcy i 304 doby, a dwa zimowe miesiące po prostu nie miały nazw — tego czasu nie liczono. Nazwy przeżyły arytmetykę: september był rzeczywiście siódmy, october ósmy, a przesunięcie, z którym żyjemy, to ślad dwóch miesięcy wstawionych później na początku. W polszczyźnie tego nie widać: nasze nazwy są słowiańskie — styczeń, luty, marzec — i liczb w sobie nie niosą.
Numa doprowadził rok do 355 dób i wprowadził miesiąc wstawny Mercedonius, który pontyfikowie ogłaszali wedle własnego uznania — 22 albo 23 doby, jak postanowią. Skoro długość roku zależała od kolegium kapłanów, zależały od niego również kadencje urzędów i terminy spłaty długów.
Kalendarz odszedł od pór roku o trzy miesiące, a Cezar sprowadził go z powrotem jednym uderzeniem: w 46 roku przed naszą erą rok dostał 445 dób. Zapamiętano go jako rok zamętu. Od następnego roku miesiące miały dzisiejsze długości, a dzień przestępny dokładano co cztery lata.
Wersję, jakoby August zabrał lutemu dzień, żeby jego miesiąc nie był krótszy od Cezarowego, wymyślił Sacrobosco w 1235 roku, dwanaście wieków po wydarzeniach. Jest ładna, łatwo ją zapamiętać i stoi w co drugim podręczniku. Źródła rzymskie nie mówią o niej ani słowa.
Jednostka porzuciła to, co mierzyła
Tydzień nigdy nie miał podstawy w przyrodzie. Miesiąc ją miał — i od niej odszedł. Księżyc stoi na miejscu, fazy są jak były, ale jednostka nazwana od nich dawno przestała je liczyć. Ze wszystkich jednostek miary ta jedna porzuciła dokładnie to, do czego została stworzona.
Zresztą i sam miesiąc Księżyca nie jest stały. Słońce i planety ciągną go nieco w bok, pływy hamują Ziemię, a wartość dryfuje o setne części sekundy na stulecie. Przez pięćdziesiąt lat miesiąc księżycowy wydłuża się o jakieś 0,02 s. Dla kalendarza to nic; dla przewidywania zaćmień to poprawka, którą trzeba nosić ze sobą.
Katalog · jednostki miary
Karta dla każdej wielkości
Siedem jednostek podstawowych SI, dwadzieścia dwie pochodne z własnymi nazwami i wielkości spoza układu, bez których nie działałaby ani technika, ani kalendarz.