Na haku rzymskiego bezmianu wisi brązowy odważnik targowy z odlanymi literami lb; przebiega po nim błysk, a on lekko się kołysze. Belka najpierw się przechyla, a potem uspokaja, gdy przeciwwaga dojedzie po skali do kreski 1. W prawym dolnym rogu do żelaznej miseczki jedno po drugim spadają ziarna jęczmienia — gran, z siedmiu tysięcy których składa się funt.
Karta jednostki
masa · miara handlowa karta 1/1 · wyd. 2026-09Funt lb · avoirdupois
Jednostka spoza SI · wielkość: masa; od 1959 roku dokładnie 0,453 592 37 kg
Wzorzec, który spłonął razem z parlamentem
W październiku 1834 roku robotnicy palili w piecu Pałacu Westminsterskiego stare drewniane karby skarbu; ogień przeszedł na budynek i do rana z parlamentu zostały same mury, a pod gruzami — stopione wzorce jarda i funta. Komisja, która podjęła się ich odtworzenia, postanowiła nie powtarzać dawnego funta trojańskiego, lecz uczynić głównym funt handlowy, i w 1844 roku odlano z platyny nowy walec, według którego Wielka Brytania ważyła towary przez ponad sto lat.
Od 1959 roku funt nie opiera się już na swoim walcu: jest zdefiniowany jako dokładnie 0,453 592 37 kilograma, a kilogram od 2019 roku — przez stałą Plancka, więc każda torba mąki z napisem „1 lb” jest w ostatecznym rozrachunku zważona stałą kwantową.
Karta stawia na jednej wadze pięć funtów z różnych epok, wyjaśnia, dlaczego ośmiocyfrowa liczba ma tak dziwny ogon, i czemu uncja trojańska jest cięższa od handlowej, a funt trojański przy tym lżejszy.
Symbol lb pisze się małymi literami i bez kropki, w liczbie mnogiej się nie zmienia: 5 lb, a nie 5 lbs. Litery wzięto od łacińskiego libra, od którego pochodzi też znak £ pieniędzy; siłę, z jaką funt naciska na podporę, oznacza się osobno, lbf, i nie miesza się jej z masą.
Funta handlowego avoirdupois z trojańskim, którym do dziś waży się złoto: funt trojański jest lżejszy, 373 gramy, choć jego uncja jest cięższa od handlowej. Ani z metrycznym „Pfundem” po pół kilo, którym handluje się na targach krajów niemieckojęzycznych, ani z funtem szterlingiem, który urodził się jako funt srebra, ale od dawna nic nie waży.
01 · Definicja
kilogram · gran · uncjaFunt avoirdupois to jednostka masy równa dokładnie 0,453 592 37 kilograma według międzynarodowego porozumienia z 1959 roku. Dzieli się na szesnaście uncji i na siedem tysięcy granów, a czternaście funtów tworzy stone, w którym Brytyjczycy do dziś podają swoją wagę.
Słowo avoirdupois to starofrancuskie „mienie na wagę”: tak nazywano towary sprzedawane na wagę, w odróżnieniu od kruszców i leków, dla których prowadzono osobny, trojański rachunek. Funt trojański dzieli się na dwanaście uncji i 5760 granów, a gran w obu systemach jest ten sam, więc łatwo je na siebie przeliczać.
Funt jest jednostką masy, nie siły, choć na co dzień się je myli: ciężar, który waga sprężynowa pokazuje w funtach, jest w istocie siłą, i w technice zapisuje się go osobnym symbolem, lbf, funt-siła, równy 4,448 niutona przy normalnym przyspieszeniu ziemskim.
Ile gramów ma cudzy funt
Na lewą szalkę wagi równoramiennej kładzie się funt wybranej epoki, na prawą — odważniki z kompletu metrycznego, które sumują się do liczby gramów ustawionej suwakiem. Belka kołysze się i uspokaja naprawdę, jak na sprężynie, a wskazówka u góry pokazuje, w którą stronę się chyli: dopóki wskazówka nie stanie na zerze, funt i odważniki nie są równe.
Co jest cięższe: funt złota czy funt pierza
Stara zagadka z haczykiem: funt pierza jest cięższy, bo pierze waży się funtem handlowym po 453,6 grama, a złoto — trojańskim po 373,2. Za to uncja złota jest cięższa od uncji pierza, 31,1 grama wobec 28,3, bo funt trojański dzieli się tylko na dwanaście uncji, a handlowy na szesnaście, i większa część mniejszej całości okazuje się cięższa.
02 · Przeliczanie
jednostki · funty krajów · system trojańskiOd uncji i stone’ów do kilogramów
Wpisz masę w dowolnej jednostce, a karta pokaże ją w kilogramach, funtach, uncjach, stone’ach i granach, przeliczy na funty różnych krajów i epok i porówna system handlowy z trojańskim. We wszystkich zakładkach masa jest ta sama; zmienia się tylko miara.
Reguła do zapamiętania: kilogram to dwa funty i jeszcze dziesięć procent, a funt — nieco mniej niż pół kilograma.
Funty różnych krajów podano z zaokrągleniem do grama: w jednym mieście często żyły dwa-trzy funty naraz, dla aptekarzy, dla przypraw i dla bydła, a wzorce zmieniały się z wieku na wiek. Tony też bywają różne — krótka amerykańska po 2000 funtów i długa brytyjska po 2240 — i przed przeliczeniem warto ustalić, o którą chodzi.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Przyrządy pomiarowe
bezmian · belka · sprężyna · konikCztery sposoby, by poznać liczbę funtów
Jeden odważnik na każdy ładunek
Rzymski bezmian radzi sobie jednym odważnikiem: ładunek wisi blisko osi, przeciwwagę przesuwa się po długim ramieniu, i im dalej odjedzie, tym więcej równoważy. Skalę na ramieniu znaczy się od razu w funtach, więc na targu wystarczał jeden przyrząd, a nie skrzynka odważników, co uczyniło bezmian ulubioną wagą kupców od Pompejów po dziewiętnasty wiek.
Porównanie, nie pomiar
Waga równoramienna sama niczego nie mierzy: odpowiada tylko, co jest cięższe, ładunek czy odważniki, ale odpowiada jednakowo na równiku i na biegunie, bo ciążenie działa na obie szalki tak samo. Dlatego wzorce funta porównywano właśnie tak, a sprężynie, która rozciąga się różnie na różnych szerokościach, powierzano tylko wagę sklepową.
Funt, który zależy od szerokości geograficznej
Sprężyna odpowiada na siłę, nie na masę, i ten sam funt rozciąga ją na biegunie mocniej niż na równiku, mniej więcej o pół procenta. Skalę takiej wagi znaczy się w funtach tylko umownie, przeliczając siłę przez normalne przyspieszenie, i dlatego w technice ma ona własną jednostkę, funt-siłę, a w handlu legalizuje się ją w miejscu ustawienia.
Ułamki grana bez małych odważników
Na dokładnych wagach aptekarskich najmniejsze odważniki zastępuje konik — maleńki druciany haczyk, który przestawia się pęsetą po podziałce belki. Przesunięty o jedną działkę działa jak dziesiąta część grana, więc aptekarz ważył sześć i pół miligrama, nie trzymając w ręku ani jednego odważnika mniejszego od grana.
05 · Zasady zapisu
symbol · masa i siła · system trojańskiPięć lb, a nie pięć lbs
Symbol funta nie przyjmuje liczby mnogiej ani kropki, masę i siłę zapisuje się różnymi symbolami, a jednostki trojańskie znaczy się literą t, żeby złota nie zważono uncją handlową.
Pierwsze dwa wiersze po prawej odmieniają symbol jak słowo i stawiają kropkę, trzeci zapisuje jedenaście stone’ów i cztery funty jako ułamek dziesiętny, choć 11,4 stone’a to 11 stone’ów i 5,6 funta, a czwarty waży złoto uncją handlową i traci prawie dziesiątą część. Piąty nazywa siłę masą, przez co silnik wygląda jak ładunek, a szósty zaokrągla dokładną wartość i myli się o dziesięć procent.
06 · Jednostki sąsiednie
stone · gran · funt-siłaW górę od funta idą stone po czternaście funtów i cetnary, w dół — uncja i gran, wspólny dla systemu handlowego i trojańskiego, a z boku stoi funt-siła, na którym opierają się ciśnienie w psi i moment obrotowy w funtostopach.
Czternaście funtów, w których Brytyjczycy do dziś podają swoją wagę.
Ziarno jęczmienia, wspólne dla systemu handlowego, trojańskiego i aptekarskiego.
Siła funta w normalnym polu ciążenia i ciśnienie na cal kwadratowy.
07 · Dział historyczny
archiwum · od libry do stałej PlanckaJak funtów było najpierw wiele, a potem jeden
{title}
{text}
Od rzymskiej libry do metrycznego Pfunda
Wysokość słupka to masa funta w gramach od zera do pięciuset: rzymska libra, funt Tower, trojański, handlowy i metryczny funt krajów niemieckich. W dwa tysiące lat funt stał się półtora raza cięższy; ramka obchodzi słupki po kolei.
Metryczny Pfund po pół kilo to jedyny z pięciu z okrągłą liczbą gramów, i dlatego przetrwał reformę metryczną na targach, gdzie kupcy nie chcieli rozstać się ze słowem.
Liczba podzielna przez siedem
Gdy w 1959 roku wiązano funt z kilogramem, zmierzony stosunek wzorców brytyjskiego i amerykańskiego dawał liczbę około 0,453 592 4, którą można było zaokrąglić na dowolnej cyfrze. Wybrano 0,453 592 37 — osiem cyfr znaczących, z których ostatnia, siódemka, nie służy dokładności, lecz arytmetyce: tylko z nią liczba dzieli się przez siedem bez reszty.
A skoro funt to dokładnie siedem tysięcy granów, gran stał się dokładną liczbą skończoną, 64,798 91 miligrama, a razem z nim dokładne stały się uncja trojańska, drachma aptekarska i skrupuł. Jedna cyfra na ósmym miejscu uwolniła całą rodzinę dawnych miar od nieskończonych ułamków, które inaczej trzeba by przeliczać z zaokrągleniem.
Platynowy walec z 1844 roku został potem przedmiotem muzealnym: jego masa niczego już nie definiuje, i jeśli straci kilka mikrogramów, funt się nie zmieni, bo trzyma się teraz kilograma, a kilogram — stałej Plancka.