Tydzień
Jednostka kalendarzowa spoza SI · wielkość: czas
Doba to obrót planety. Miesiąc to obieg Księżyca. Rok to obieg Ziemi. Tydzień nie odpowiada żadnemu ruchowi na niebie: siedem dni nie dzieli ani miesiąca, ani roku bez reszty, i żadne ciało niebieskie nie wraca po siedmiu dniach do punktu wyjścia. To jedyny cykl kalendarza, który trzyma się wyłącznie na umowie — i właśnie dlatego dwa razy próbowano go znieść jako samowolę: we Francji w 1793 roku i w ZSRR w 1929. Za każdym razem wrócił.
01 · Definicja
Tydzień to okres siedmiu dni, czyli dokładnie 604 800 sekund. Jednostka nie należy do SI i nie ma jej nawet na liście jednostek spoza SI dopuszczonych do stosowania z SI: minuta, godzina i doba tam są, tygodnia nie ma. Żyje w kalendarzu, w prawie pracy i w medycynie, ale nie w metrologii.
Jedynym astronomicznym zaczepieniem są fazy Księżyca: od nowiu do pierwszej kwadry mija 7,38 doby. Ale miesiąc księżycowy trwa 29,53 doby i nie dzieli się na cztery pełne tygodnie: zostaje półtora dnia. Każdy kalendarz wiążący tygodnie z Księżycem zaczyna co miesiąc od nowa, z urwanym kawałkiem — tak właśnie robiono w Mezopotamii, skąd według jednej z hipotez pochodzi siódemka: siedem ruchomych świateł nieba widocznych gołym okiem — Słońce, Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus, Saturn.
Stąd następstwo, które odróżnia tydzień od wszystkich innych jednostek czasu: nie synchronizuje się z niczym. 365 nie dzieli się przez 7 — rok zawsze przesuwa dzień tygodnia o jeden, a przestępny o dwa. Miesiąc też nie dzieli się przez 7, więc pierwszy dzień miesiąca wędruje po całym tygodniu. Tydzień po prostu idzie własnym krokiem przez kalendarz, ani razu nie przerwany w całej historii — nawet przy przejściu na kalendarz gregoriański, gdy z października 1582 roku wyrzucono dziesięć dni, a kolejność dni tygodnia zachowano.
Skoro podstawą jest umowa, można umówić się inaczej. I tak robiono: osiem dni w Rzymie, dziesięć we Francji, pięć w ZSRR, cztery u Igbo, pięć na Jawie. Poniżej stanowisko, na którym tę umowę można napisać od nowa i zobaczyć, co z tego wyjdzie.
Napisz umowę od nowa: ile dni ma tydzień i na ile grup podzielono ludność. Jedna grupa oznacza dzień wolny wspólny dla wszystkich. Więcej niż jedna — i dni wolne przesuwają się, jak w radzieckiej nieprierywce z 1929 roku. Siatka na dole to miesiąc z trzydziestu dni; dwa wiersze pod nią to ty i twój małżonek z innej grupy.
To najbliżej, jak tydzień podchodzi do astronomii — i to za mało. Cztery kwadry dają 29,53 doby, cztery tygodnie 28: półtora dnia różnicy na miesiąc, osiemnaście na rok. Tydzień księżycowy zaczyna się co miesiąc od nowa, z urwaniem na końcu, i ciągłego rachunku z tego nie zbudujesz.
02 · Przeliczanie
Wpisz wartość — karta ją przeliczy
Tydzień nie przyjmuje przedrostków: „kilotygodnia” nie ma w żadnej normie. Za to chętnie idzie do mianownika — 40 godzin tygodniowo, dwie dawki na tydzień, milimetry opadu na tydzień. A tam, gdzie polszczyzna mówi „półtora tygodnia” dwoma słowami, rosyjski ma jedno: każdy język liczy tygodnie po swojemu.
Trzecia rodzina w tabeli dotyczy dnia, od którego zaczyna się tydzień. Odpowiedź zależy od kraju, i to nie drobiazg: ta sama data wpada w różne tygodnie, a numer tygodnia w raporcie różni się o jeden.
W portugalskim i greckim dni tygodnia są po prostu ponumerowane, ale licząc od niedzieli: segunda-feira — „drugi dzień” — to poniedziałek. Dlatego w portugalskim kalendarzu poniedziałek nie może być pierwszy: z nazwy jest drugi. Polskie nazwy działają tak samo, tylko liczą od poniedziałku: wtorek jest drugi, czwartek czwarty, piątek piąty, a środa to „środek” — środek właśnie tego siedmiodniowego tygodnia, który zaczyna się w poniedziałek.
| Uwaga | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Rzędy wielkości
życie mierzone nie w latach04 · Przyrządy pomiarowe
Czym liczy się tygodnie
Siedem kolumn na cały rok — najbardziej rozpowszechniony przyrząd pomiarowy w dziejach ludzkości. Nie mierzy niczego naturalnego: pokazuje, gdzie w tej chwili stoi umowa. Czerwona kolumna po prawej też jest umową, i to młodą: powszechny wolny dzień w niedzielę wpisano w Rosji do prawa dopiero w 1897 roku.
Tarcza z okienkami, która podaje dzień tygodnia dla dowolnej daty. Działa, bo kalendarz gregoriański zamyka się w sobie: 400 lat to 146 097 dni, a te dzielą się przez siedem bez reszty. Po 400 latach kalendarz powtarza się w całości, razem z dniami tygodnia.
Żeby zegar pokazywał dzień tygodnia, wstawia się do niego koło o liczbie zębów podzielnej przez siedem i dźwignię, która popycha je raz na dobę. Żadna inna funkcja kalendarzowa nie wymaga siódemki: miesiące mają 31 i 30, rok 12 i 4. Siódemka to jedyna liczba w mechanizmie, która nie przyszła z nieba, tylko została w nim umieszczona przez człowieka.
W sprawozdawczości tydzień stał się prawdziwą skalą z numeracją: 2026-W35-4. Reguła ISO: pierwszy tydzień roku to ten, w którym wypada pierwszy czwartek. W tradycji amerykańskiej — ten, w którym wypada 1 stycznia. Stąd różnica o jeden i słynne błędy w raportach na granicy roku.
05 · Zasady zapisu
wk, tydz. i data z literą W
Międzynarodowego symbolu SI tydzień nie ma — w tekstach technicznych pisze się wk, po polsku „tydz.”. Wielkie W jest zajęte przez wat. W zapisie kalendarzowym według ISO 8601 tydzień oznacza się wielkim W z czterocyfrowym rokiem: 2026-W35-4, gdzie 4 to czwartek. Tygodnie numeruje się od 01 do 52 lub 53; tygodnia zero nie ma.
Szczególną pułapką jest rok w zapisie tygodnia. Tydzień ma własny rok: 1 stycznia 2027 wypada w piątek, a w zapisie ISO ten dzień to 2026-W53-5, czyli należy do roku poprzedniego. Systemy, które biorą rok kalendarzowy i numer tygodnia z różnych funkcji, rysują na tej granicy raport za 53. tydzień roku, którego nie ma.
06 · Jednostki sąsiednie
Tydzień stoi między dobą a miesiącem, i oba powiązania są nierówne: w miesiącu mieści się 4,35 tygodnia, w roku 52 tygodnie i jeden dzień. Równo tydzień układa się tylko w 400-letnim cyklu gregoriańskim — i to jedyna dokładna proporcja, jaką ma.
1/7 tygodnia
604 800 s
4,35 tygodnia
To domknięcie ma uboczny wniosek, łatwy do sprawdzenia rachunkiem: przez 400 lat trzynasty wypada w piątek 688 razy — częściej niż w jakikolwiek inny dzień tygodnia. Nic mistycznego: miesiące różnej długości rozkładają się nierówno na siódemkę, a cykl jest skończony.
07 · Dział historyczny
Dwie próby zniesienia siódemki
Rzym żył ośmiodniowym cyklem targowym: litery od A do H w kalendarzu, a każdy dziewiąty dzień według rachuby rzymskiej był dniem targowym, gdy chłopi zjeżdżali do miasta. Siedmiodniowy tydzień planetarny przyszedł później i przez dwa stulecia dzielił kalendarz z nundinami, zanim je wyparł.
Dziwna kolejność dni — Słońce, Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus, Saturn — nie odpowiada ani jasności, ani odległości. Wychodzi, jeśli rozdzielić 24 godziny doby między siedem ciał niebieskich w kole: następny dzień zaczyna się od planety o trzy miejsca dalej. Stąd sobota Saturna, angielskie Sunday i francuskie lundi.
Kalendarz republikański zastąpił tydzień dekadą: trzy dekady w miesiącu, dokładnie trzydzieści dni, odpoczynek w décadi — jeden dzień na dziesięć zamiast jednego na siedem. Chłopi i robotnicy zrobili ten rachunek szybko. Napoleon przywrócił tydzień siedmiodniowy od 1 stycznia 1806 roku; kalendarz nie dożył trzynastu lat.
Pięciodniówka z ruchomym dniem wolnym: robotników podzielono na pięć grup, każda z własnym dniem odpoczynku, a fabryki nigdy nie stawały. Dwa lata później wprowadzono sześciodniówkę ze wspólnym dniem wolnym według dat, a 26 czerwca 1940 wrócił tydzień siedmiodniowy z niedzielą.
Jednostka bez wzorca i bez zjawiska
Metr miał południk, sekunda miała dobę, kilogram miał odważnik. Tydzień nie ma nic: żadnego procesu przyrody, który mierzy, i żadnego przedmiotu, z którym można go porównać. Tydzień sprawdza się tylko jednym sposobem — pytając sąsiada, jaki dziś dzień. Właśnie dlatego nie da się go zgubić ani zepsuć: rachuba tygodni nie urwała się ani przy reformie gregoriańskiej 1582 roku, gdy wycięto z kalendarza dziesięć dni, ani przy przejściu Rosji na nowy styl w 1918. Data się przesunęła, dni tygodnia nie.
Obie próby zniesienia siódemki spełzły na niczym z tego samego powodu: tydzień nie jest wielkością fizyczną, tylko społecznym synchronizatorem. Cała jego wartość polega na tym, że wszyscy liczą tak samo. Nieprierywka złamała właśnie to: fabryka szła bez zatrzymania, ale mąż z pierwszej grupy i żona z trzeciej nie mieli ani jednego wspólnego wolnego dnia, a „weekend” przestał być słowem, które można powiedzieć wszystkim naraz. Jednostka bez wzorca w przyrodzie opiera się na zgodzie — i wali się dokładnie w chwili, gdy zgodę znosi się dekretem.
Katalog · jednostki miary
Karta dla każdej wielkości
Siedem jednostek podstawowych SI, dwadzieścia dwie pochodne z własnymi nazwami i wielkości spoza układu, bez których nie działałaby ani technika, ani kalendarz.