Aşağı doğru akım taşıyan bir bakır tel kartonu tam O harfinin içinden boydan boya deler ve çevresinde kartonun üzerine, üzerlerinde kesik çizgiler akan üç alan şiddeti halkası yayılır. İki ok halkalar boyunca telin çevresini dolaşır, ortadaki halka bir parıltıyla nefes alır ve sağdaki ölçeğin sürgüsü 0,2 oersted düzeyine çıkar: bir amperlik akımın bir santimetre uzaklıkta verdiği değer budur.
Birim sayfası
alan şiddeti · CGS künye 1/1 · rev. 2026-09Oersted Oe · oersted
SI dışı birim · nicelik: manyetik alan şiddeti; CGS birimi, 1 Oe = 1000/4π A/m
Bir derste titreyen iğne
1820 baharında Hans Christian Ørsted Kopenhag’da galvanik elektrik üzerine bir akşam dersi veriyordu ve bir Volta pilinin devresini kapatırken telin yanında duran pusulanın döndüğünü fark etti. Dinleyiciler özel bir şey görmedi, iğne güç bela titredi, ama o yaz Ørsted deneyi daha güçlü bir bataryayla tekrarladı ve Avrupa’ya kısa bir Latince not gönderdi: telden geçen akım çevresinde manyetik bir etki yaratır ve bu etki ne tele doğru ne de telden uzağa, çember boyunca yönelir.
Yüz on yıl sonra Ørsted’in adı manyetik alan şiddetinin CGS birimine verildi: telin çevresinde ne olursa olsun, hava, demir ya da boşluk, akımın yarattığı niceliğin ta kendisine.
Bu sayfa, bir bobinin aynı oersted değerlerinin çekirdeğe göre nasıl bambaşka gauss sayılarına dönüştüğünü, SI’ya çevirmede neden dört pi çıktığını ve oersted’in mıknatıs veri sayfalarında neden hâlâ yaşadığını gösterir.
Oe simgesi büyük O ve küçük e ile yazılır, çünkü Ørsted’in soyadından gelir; birimin adı ise küçük harfle yazılır: oersted, kilooersted. Danca ø harfi simgeye geçmez, bu yüzden birim bütün dillerde aynı görünür.
Oersted alan şiddeti H’yi, yani akımın yarattığını ölçer; gauss ise indüksiyon B’yi, yani malzemede ortaya çıkanı ölçer. Boşlukta sayılar çakışır, ama daha çelik bir çekirdekte bir oersted binlerce gauss verir ve biri ötekinin yerine konamaz.
01 · Tanım
metre başına amper · gilbert · gaussOersted, elektromanyetik CGS sisteminde manyetik alan şiddeti birimidir: böyle bir şiddeti, yolun her santimetresine düşen bir gilbertlik manyetomotor kuvvet yaratır; SI’ya çevrildiğinde bin bölü dört pi metre başına amper, yani yaklaşık 79,6 A/m eder.
Alan şiddeti alanı akımların yaptığı biçimde betimler ve malzemeye bağlı değildir: santimetrede on sarımlı ve bir amperlik bir bobin, içinde hava da olsa çelik de olsa yaklaşık on iki buçuk oersted yaratır. Bu şiddetin oluşturduğu indüksiyon ise malzemeye güçlü biçimde bağlıdır, çünkü demir mıknatıslanır ve alana kendi alanını ekler; böylece B = H + 4πM.
Oersted’in SI’ya çevrilmesindeki dört pi, CGS sisteminin nasıl kurulduğunun izidir: manyetik kutuplar için Coulomb yasası orada katsayısız yazılır ve alanın küresel geometrisi akımların denklemlerine taşınmıştır; SI ise onu Maxwell denklemlerinden çıkarıp birimlerin tanımlarına koymuştur.
Aynı oersted, farklı gauss
Solda, seçilen çekirdeğin yerleştirildiği santimetrede on sarımlı bir bobin: bakırdaki akım H şiddetini belirler, çekirdekteki mor çizgilerin sayısı ve hızı da ortaya çıkan B indüksiyonunu gösterir. Sağda beş malzemenin hepsinin logaritmik H ölçeğinde mıknatıslanma eğrileri: parlak olan seçilendir, ışıldayan nokta anlık durumdur, alttaki ince çizgi ise B’nin sayıca H’ye eşit olduğu boşluktur.
Şiddet neden alandan değil akımdan hesaplanır
Bir telin çevresini herhangi bir kapalı yol boyunca dolaşıp şiddeti bu yol boyunca toplarsanız, yolun çevrelediği akımın sabit bir çarpanla çarpımını elde edersiniz, başka hiçbir şeyi değil: ne çekirdek ne de hava toplama girer. Bu yüzden mühendis bobindeki şiddeti doğrudan sarımlardan ve amperlerden hesaplar, indüksiyonu ise ardından malzemenin eğrisinden okur; oersted ile gauss’un iki ayrı niceliğe paylaştırılarak koruduğu iki adımlı mantık tam olarak budur.
02 · Dönüşüm
birimler · alanlar ve bobinler · koersiviteOersted’den metre başına ampere
Herhangi bir birimde bir şiddet girin; sayfa onu oersted ve metre başına amper olarak ifade eder, hangi akımların ve bobinlerin onu yarattığını gösterir ve malzemelerin koersivitesiyle, yani bir maddeyi demanyetize etmek için gereken şiddetle karşılaştırır. Şiddet bütün sekmelerde aynıdır.
Akılda tutulacak kural: bir oersted yaklaşık seksen metre başına amperdir, bir metre başına kiloamper ise on iki buçuk oersted’den biraz fazladır.
Mıknatısların iki koersivitesi vardır: B’nin sıfırlandığı indüksiyon koersivitesi Hcb ve mıknatıslanmanın kendisinin yok olduğu mıknatıslanma koersivitesi Hcj; neodimyum mıknatıslarda ikincisi birincinin iki katı olabilir. Veri sayfalarını karşılaştırırken hangisinin verildiğine bakmakta yarar vardır.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Ölçüm aletleri
iğne · Helmholtz · döngü · pensOersted nasıl yaratılır ve okunur
Pusulanın üstünde bir tel
Tel güneyden kuzeye doğru tam iğnenin üstüne gerilir ve içinden akım geçirildiğinde iğne enine döner; teli altına almak ya da akımı ters çevirmek, iğneyi öteki yöne döndürmeye yeter. Bu basit deneyden birkaç hafta içinde Schweigger’in çoğaltıcısı, yani ilk galvanometre, daha sonra da iğnenin açısının akım şiddeti olarak okunduğu tanjant pusulası doğdu.
Boyutlardan hesaplanan şiddet
Yarıçapları kadar aralıkla konmuş iki özdeş bobin, aralarında geniş bir bölgede neredeyse düzgün bir alan yaratır ve bu alanın şiddeti sarım sayısından, akımdan ve yarıçaptan hiçbir ayar yapmadan hesaplanır. Bu yüzden Helmholtz bobinleri alan standardı olarak kullanılır: içlerinde algılayıcılar kalibre edilir, Dünya’nın alanı dengelenir ve bir deney yönteminin istediği kadar oersted tam olarak ayarlanır.
İki adın birden yaşadığı döngü
Numuneye iki sargı yapılır: birincisinden alternatif akım geçirilir ve ondan oersted cinsinden şiddet hesaplanır, ikincisinden alınan indüklenmiş gerilim ise gauss cinsinden indüksiyona integre edilir. Nokta histerezis döngüsünü dolaşır ve tasarımcı ihtiyacı olan her şeyi onun üzerinden okur: döngünün B eksenini kestiği yerde kalıcı indüksiyonu, H eksenini kestiği yerde koersiviteyi.
Dolaşarak bulunan akım
Pens ampermetre iletkeni bir çekirdek halkasıyla kavrar ve Ampère yasasına göre şiddeti bütün tur boyunca toplar; böylece okunan değer, iletkenin halkanın neresinde durduğuna bağlı olmaz. Bu, Ørsted deneyinin doğrudan mirasıdır: akım devre açılmadan, yalnızca çevresinde yarattığı şiddet çemberinden öğrenilir.
05 · Yazım kuralları
simge · H ve B · mıknatıs veri sayfasıKoersivite gauss ile değil, oersted ile
Oersted yalnızca şiddet için, gauss yalnızca indüksiyon için kullanılır ve oersted SI’ya çevrilirken bin bölü dört pi çarpanı unutulmaz.
Sağdaki ilk satır şiddeti bir indüksiyon birimiyle ölçer, ikincisi seksenlik çarpanı kaybeder, üçüncüsü akımın abamper cinsinden olduğu mutlak sistemden bir formül alır ve on kat yanılır. Dördüncüsü megagauss-oersted yerine var olmayan bir birim uydurur, beşincisi simgenin büyük-küçük harflerini bozar, altıncısı ise yalnızca boşlukta geçerli bir eşitliği, indüksiyonun binlerce kat büyük olduğu bir çekirdeğe taşır.
06 · Komşu birimler
metre başına amper · gauss · gilbertOersted’in üç komşusu vardır: aynı şiddeti SI’da ölçen metre başına amper, boşlukta çakıştığı gauss ve bir santimetrelik yola bölündüğünde oersted’i veren manyetomotor kuvvet gilbert.
Hiçbir zaman kendi adını almamış SI alan şiddeti.
CGS’de indüksiyon; boşlukta oersted ve gauss aynı sayıyla ifade edilir.
CGS manyetomotor kuvveti; santimetre başına bir gilbert, oersted’in ta kendisidir.
07 · Tarihsel bölüm
arşiv · Kopenhag’dan SI’yaAlan şiddeti nasıl bir ad aldı ve onu nasıl yitirdi
{title}
{text}
Demanyetize etmek için kaç oersted gerekir
Her sütunun yüksekliği, kendi döneminin tipik bir mıknatısının Hcb koersivitesidir; ölçek 10 ile 20 000 Oe arasında logaritmiktir: su verilmiş çelik, alniko, ferrit, samaryum-kobalt ve neodimyum. Çerçeve kuşakları sırayla dolaşır; seksen yılda mıknatısların dayanıklılığı yaklaşık iki yüz kat arttı.
Üreticiler bütün bu sayıları hâlâ kilooersted cinsinden basar ve bu meslekte oersted başka hiçbir yerde olmadığı kadar sağlam yaşar.
Adsız kalan bir nicelik
SI’daki elektromanyetik niceliklerin neredeyse hepsinin kendi adı vardır: volt, ohm, weber, tesla, henry. Manyetik alan şiddeti bu sıraya giremedi ve metre başına amper olarak kaldı, oysa CGS sisteminde ayrı bir adı vardı; bu bir özensizlik değil, SI’nın yapısının doğrudan sonucudur: amper orada temel birimdir ve anlam olarak yol uzunluğu başına akım olan şiddet, hiçbir aracı olmadan onunla ifade edilir.
Oersted ise hiç elektriksel temel birimi olmayan bir sistemde yaşıyordu ve orada şiddetin daha kısa bir yazılışı yoktu. 1960’ta CGS bırakılınca ad gereksiz kaldı, ama on yıllarca oersted ile hesap yapan kalıcı mıknatıs zanaatı onu gauss ile birlikte korudu ve bugün neredeyse her neodimyum mıknatıs veri sayfası iki sistemde birden basılıyor.
İki yazılışı basit bir çarpan uzlaştırır: metre başına bir kiloamper 12,566 oersted eder ve üreticiler bunu çoktan tablolarına koymuştur; böylece alıcının dört pi’yi hatırlaması gerekmez.