Μήνας
Ημερολογιακή μονάδα εκτός SI · μέγεθος: χρόνος
Η ρίζα είναι δική μας: το αρχαίο «μήνη» σήμαινε τη Σελήνη, και από το ίδιο γένος βγήκε ο «μήν», ο μήνας — και από εκεί το λατινικό mensis και το αγγλικό month. Όμως εμείς το ουράνιο σώμα το λέμε πλέον «σελήνη» ή «φεγγάρι», ενώ η «μήνη» έμεινε στην ποίηση. Έτσι στη γλώσσα μας μετονομάστηκε το άστρο, όπως στα πολωνικά και στα ουγγρικά, ενώ αλλού ο δεσμός έμεινε στην επιφάνεια: αγγλικά month και moon, γερμανικά Monat και Mond, ρωσικά μία λέξη και για τα δύο. Παντού όμως πίσω από την κοινή αυτή ρίζα στέκονται πια δύο διαφορετικά πράγματα: ο αστρονομικός μήνας των 29,53 ημερών και ο ημερολογιακός, που εδώ και καιρό δεν κοιτάζει τη Σελήνη.
01 · Ορισμός
Ο μήνας είναι χρονικό διάστημα περίπου ίσο με μία περιφορά των φάσεων της Σελήνης. Ακριβή τιμή δεν έχει: η διάρκεια εξαρτάται από το ποιος μήνας εννοείται. Στο ημερολόγιο κυμαίνεται από 28 έως 31 ημέρες, στη Σελήνη είναι 29,530589 ημέρες, και σε μια σύμβαση ενίοτε στρογγυλά τριάντα. Η μονάδα δεν ανήκει στο SI και δεν βρίσκεται ούτε στον κατάλογο των μονάδων εκτός SI που γίνονται δεκτές μαζί του.
Μόνο η Σελήνη έχει πέντε μήνες, όλους διαφορετικής διάρκειας, επειδή ο καθένας μετρά την επιστροφή σε κάτι άλλο: στον Ήλιο (συνοδικός, οι φάσεις), στο ίδιο άστρο (αστρικός), στο περίγειο (ανωμαλιστικός), στον σύνδεσμο της τροχιάς (δρακοντικός), στο εαρινό σημείο (τροπικός). Μόνο ο πρώτος φαίνεται με γυμνό μάτι, οι υπόλοιποι διαβάζονται από όργανα — και ο καθένας χρειάζεται για τη δική του δουλειά.
Ο μεγαλύτερος είναι ο συνοδικός μήνας, και να γιατί. Η Σελήνη περιφέρεται γύρω από τη Γη σε 27,32 ημέρες, αλλά στο διάστημα αυτό η ίδια η Γη διένυσε περίπου το ένα δέκατο τρίτο της τροχιάς της. Για να ευθυγραμμιστούν ξανά Ήλιος, Γη και Σελήνη, η Σελήνη πρέπει να προχωρήσει άλλες δύο ημέρες και κάτι. Αυτός είναι ο μήνας των φάσεων — εκείνος πάνω στον οποίο χτίστηκε κάθε ημερολόγιο του κόσμου.
Το ημερολόγιο χρειάστηκε να αποκοπεί από τη Σελήνη εξαιτίας μιας απλής ασυμφωνίας. Δώδεκα σεληνιακοί μήνες κάνουν 354 ημέρες, το ηλιακό έτος 365. Οι έντεκα ημέρες που περισσεύουν δεν μοιράζονται: ή οι μήνες περιπλανώνται μέσα από τις εποχές, ή κάθε λίγα χρόνια παρεμβάλλεται ένας δέκατος τρίτος, ή εγκαταλείπεται η Σελήνη. Όποιος κρατούσε ημερολόγιο έπρεπε να διαλέξει ένα από τα τρία.
Ο πάγκος δεξιά επιτρέπει να δει κανείς αυτό το δίλημμα: εξήντα χρόνια μπροστά και τέσσερα ημερολόγια για επιλογή.
Ας πάρουμε τον ένατο μήνα του ημερολογίου και ας δούμε πού θα φύγει σε εξήντα χρόνια. Η μπλε γραμμή είναι η εποχή, η χάλκινη η φάση της Σελήνης. Μετακινήστε τον δρομέα των ετών και δείτε ποια από τις δύο επιλέγει να κρατήσει κάθε ημερολόγιο — και τι πληρώνει γι’ αυτή την επιλογή.
Η Σελήνη κάνει τον γύρο του ουρανού σε 27,32 ημέρες. Όμως στο διάστημα αυτό η Γη προχώρησε στη δική της τροχιά, και η Σελήνη πρέπει να διανύσει λίγο ακόμη για να βρεθεί ο Ήλιος πάλι στο ίδιο σημείο. Το κομμάτι αυτό είναι δύο ημέρες και κάτι — γι’ αυτό ο μήνας που βλέπει το μάτι, από νέα σελήνη σε νέα σελήνη, είναι μεγαλύτερος από εκείνον που μετριέται ως προς τα άστρα.
02 · Μετατροπή
Δώστε μια τιμή — το φύλλο θα τη μετατρέψει
Ο μήνας δεν παίρνει προθέματα, αλλά σύγχυση υπάρχει και χωρίς αυτά. Μια προθεσμία «έξι μηνών» είναι διαφορετικός αριθμός ημερών ανάλογα με το πότε αρχίζει: από την 1η Ιανουαρίου βγαίνουν 181 ημέρες, από την 1η Ιουλίου 184.
Ο τρίτος πίνακας αφορά τον μήνα στις συμβάσεις και στην ιατρική. Εκεί τη Σελήνη δεν τη θυμάται κανείς: μήνας είναι τριάντα ημέρες, ή τέσσερις εβδομάδες, ή «η ίδια ημερομηνία του επόμενου μήνα, και αν δεν υπάρχει τέτοια, η τελευταία».
Ο Φεβρουάριος δεν είναι σύντομος επειδή ο Αύγουστος του πήρε μια ημέρα για τον δικό του μήνα. Η εκδοχή αυτή δεν εμφανίζεται πριν από τον δέκατο τρίτο αιώνα, στον Σακροβόσκο, και στις ρωμαϊκές πηγές δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο. Ο λόγος είναι απλούστερος: στο παλιό ημερολόγιο το έτος τελείωνε με τον Φεβρουάριο, και οι πρόσθετες ημέρες παρεμβάλλονταν ακριβώς στο τέλος του. Ο Φεβρουάριος στεκόταν τελευταίος στη σειρά — και του έλαχαν τα λιγότερα.
| Σημείωση | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Τάξεις μεγέθους
από μία νέα σελήνη ως τον μετωνικό κύκλο04 · Όργανα μέτρησης
Με τι έπιαναν τη νέα σελήνη
Ένα κόκαλο ή ένα ξύλο με μια εγκοπή για κάθε νύχτα και ξεχωριστό σημάδι στην πανσέληνο. Τέτοιες ράβδοι είναι τα αρχαιότερα εργαλεία μέτρησης που γνωρίζουμε — αρχαιότερα από τη γραφή, αρχαιότερα από τη γεωργία. Αυτό που κατέγραφαν ήταν το μόνο πρότυπο που είχε ποτέ ο μήνας: κάτι που μπορούσες να δείξεις με το δάχτυλο στον ουρανό.
Επί αιώνες οι γραφείς σημείωναν ποιο βράδυ φάνηκε πρώτη φορά η νέα ημισέληνος. Από αυτές τις σημειώσεις βγήκε η διάρκεια του μήνα, και από αυτές ο μετωνικός κύκλος: δεκαεννέα χρόνια μετά τα οποία οι φάσεις της Σελήνης επιστρέφουν στις ίδιες ημερομηνίες. Η παρατήρηση ήταν το όργανο, και το αρχείο ήταν η μνήμη της.
Δείκτης φάσεων της Σελήνης σε μηχανικό ρολόι. Ένας τροχός με 59 δόντια είναι δύο μήνες των 29,5 ημερών, και ένας μοχλός τον σπρώχνει ένα δόντι την ημέρα. Το σφάλμα είναι περίπου 44 λεπτά τον μήνα — μιάμιση ημέρα τον αιώνα. Όποιος ήθελε καλύτερα έκοβε τροχό με 135 δόντια: εκείνος σφάλλει κατά μία ημέρα μόλις στα 122 χρόνια.
Σήμερα κανείς δεν παρατηρεί τη νέα σελήνη: υπολογίζεται δεκαετίες νωρίτερα με ακρίβεια δευτερολέπτου. Οι εφημερίδες τροχιών λαμβάνουν υπόψη την έλξη του Ήλιου και των πλανητών, την παλιρροϊκή επιβράδυνση, τη μετάπτωση της τροχιάς. Ο μήνας εξακολουθεί να μετριέται — απλώς δεν μετριέται πια με το μάτι.
05 · Κανόνες γραφής
mo, μήν. και ημερομηνία χωρίς μήνα
Σύμβολο στο SI ο μήνας δεν έχει. Τα τεχνικά κείμενα γράφουν mo, τα ελληνικά «μήν.» με τελεία, τα ρωσικά «мес» χωρίς. Το κεφαλαίο M το έχει πάρει το mega, και το mol ανήκει στο mole — λόγος παραπάνω να μη συντομεύεται άλλο το mo. Στη γραφή ημερομηνίας κατά ISO 8601 ο μήνας είναι το μεσαίο ζεύγος ψηφίων, και ημερομηνία χωρίς μήνα δεν είναι ημερομηνία: το 2026-15 σημαίνει τη δέκατη πέμπτη εβδομάδα, όχι τη δέκατη πέμπτη ημέρα.
Ξεχωριστό βάσανο είναι η πρόσθεση μηνών. Το «31 Ιανουαρίου συν έναν μήνα» δεν έχει μονοσήμαντη απάντηση: ο νόμος λέει την τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου, δηλαδή 28 Φεβρουαρίου — και πίσω δεν γυρίζει κανείς, γιατί 28 Φεβρουαρίου μείον έναν μήνα δίνει 28 Ιανουαρίου. Η πράξη δεν αντιστρέφεται, και μόνο αυτό χωρίζει τον μήνα από κάθε μονάδα σταθερής διάρκειας.
06 · Γειτονικές μονάδες
Ο μήνας στέκεται ανάμεσα στην εβδομάδα και στο έτος, και οι δύο αρμοί είναι στραβοί. Σε έναν μήνα χωρούν 4,35 εβδομάδες. Σε ένα έτος χωρούν 12 μήνες — αλλά μόνο επειδή το έτος διαιρέθηκε διά δώδεκα, όχι επειδή το λέει κάτι στη φύση. Η μόνη ακριβής σχέση που έχει ο μήνας είναι με τον γρηγοριανό κύκλο: 4800 μήνες κάνουν 146 097 ημέρες.
1/4,35 του μήνα
κατά μέσο όρο 30,44 ημέρες
ακριβώς δώδεκα μήνες
Πάνω σε αυτές τις έντεκα ημέρες χώρισαν τα ημερολόγια του κόσμου. Το ισλαμικό δεν τις προλαβαίνει, γι’ αυτό οι μήνες του περιπλανώνται μέσα από τις εποχές· το εβραϊκό και το κινεζικό παρεμβάλλουν έναν δέκατο τρίτο μήνα και κρατούν και τις δύο γραμμές μαζί· το γρηγοριανό άφησε τη Σελήνη και κράτησε την εποχή. Τρεις απαντήσεις σε ένα και μόνο αριθμητικό γεγονός.
07 · Ιστορικό μέρος
Πώς αποκόπηκε ο μήνας από τη Σελήνη
Το αρχαιότερο ρωμαϊκό ημερολόγιο είχε δέκα μήνες και 304 ημέρες, και οι δύο χειμερινοί μήνες απλώς δεν είχαν ονόματα — εκείνος ο χρόνος δεν μετριόταν. Τα ονόματα επέζησαν της αριθμητικής: ο September ήταν πράγματι ο έβδομος, ο October ο όγδοος, και η μετατόπιση με την οποία ζούμε είναι το ίχνος δύο μηνών που παρεμβλήθηκαν αργότερα μπροστά.
Ο Νουμάς ανέβασε το έτος στις 355 ημέρες και εισήγαγε τον εμβόλιμο μήνα Μερκεδόνιο, τον οποίο οι ποντίφικες ανακήρυσσαν κατά την κρίση τους — 22 ή 23 ημέρες, όπως αποφάσιζαν. Καθώς η διάρκεια του έτους εξαρτιόταν από το ιερατικό κολέγιο, από αυτό εξαρτιόνταν και οι θητείες των αξιωμάτων και οι λήξεις των χρεών.
Το ημερολόγιο είχε απομακρυνθεί από τις εποχές κατά τρεις μήνες, και ο Καίσαρας το επανέφερε με ένα χτύπημα: το 46 πριν από την εποχή μας το έτος πήρε 445 ημέρες. Έμεινε στη μνήμη ως το έτος της σύγχυσης. Από τον επόμενο χρόνο οι μήνες είχαν τις σημερινές διάρκειες, και η δίσεκτη ημέρα προστίθετο κάθε τέσσερα χρόνια.
Την εκδοχή ότι ο Αύγουστος πήρε μια ημέρα από τον Φεβρουάριο για να μην είναι ο μήνας του μικρότερος από του Καίσαρα την επινόησε ο Σακροβόσκο το 1235, δώδεκα αιώνες μετά τα γεγονότα. Είναι όμορφη, θυμάται εύκολα, και βρίσκεται στο ένα στα δύο σχολικά βιβλία. Οι ρωμαϊκές πηγές δεν λένε γι’ αυτήν ούτε λέξη.
Μονάδα που εγκατέλειψε αυτό που μετρούσε
Η εβδομάδα δεν είχε ποτέ φυσικό θεμέλιο. Ο μήνας είχε — και απομακρύνθηκε από αυτό. Η Σελήνη είναι στη θέση της, οι φάσεις είναι όπως ήταν, αλλά η μονάδα που φέρει το όνομά τους έπαψε προ πολλού να τις μετρά. Απ’ όλες τις μονάδες μέτρησης αυτή είναι η μόνη που εγκατέλειψε ακριβώς εκείνο για το οποίο φτιάχτηκε.
Άλλωστε ούτε ο ίδιος ο μήνας της Σελήνης είναι σταθερός. Ο Ήλιος και οι πλανήτες την τραβούν λίγο στο πλάι, οι παλίρροιες φρενάρουν τη Γη, και η τιμή μετατοπίζεται κατά εκατοστά του δευτερολέπτου ανά αιώνα. Σε πενήντα χρόνια ο σεληνιακός μήνας μεγαλώνει κατά 0,02 s περίπου. Για το ημερολόγιο αυτό δεν είναι τίποτα· για την πρόβλεψη εκλείψεων είναι διόρθωση που πρέπει να κουβαλάς μαζί σου.
Κατάλογος · μονάδες μέτρησης
Ένα δελτίο για κάθε μέγεθος
Επτά βασικές μονάδες SI, είκοσι δύο παράγωγες με δικό τους όνομα και μεγέθη εκτός συστήματος, χωρίς τα οποία δεν θα λειτουργούσε ούτε η τεχνική ούτε το ημερολόγιο.