De balk van de weegschaal schommelt en komt langzaam tot rust, omdat op de rechterschaal het ene johannesbroodzaadje na het andere valt — precies de zaden waaraan de eenheid haar naam dankt. In het midden ligt een robijn in ronde briljantslijpsel: over de facetten lopen schitteringen, en links komt een witte straal binnen die rechts als een waaier van vier kleuren weer uittreedt, want de steen ontleedt het licht niet slechter dan een prisma. Onderaan schuift de nonius van een schuifmaat over de schaal en stopt precies bij zesenhalve millimeter — de diameter waarbij een briljant één karaat weegt.
Fiche van de eenheid
Buiten het SI · grootheid: massa blad 1/1 · herz. 2026-09Karaat ct
Eenheid buiten het SI · grootheid: massa · precies 200 mg
Het zaadje dat toch niet zo gelijk bleek
Eeuwenlang wogen handelaars rond de Middellandse Zee stenen af tegen johannesbroodzaden en gaven ze van generatie op generatie de overtuiging door dat die zaden verbazend constant van gewicht waren en daarom als gewichten konden dienen. De mooie verklaring hield stand tot tweeduizend zes, toen men de zaden eindelijk gewoon bij duizenden woog: de spreiding bleek heel gewoon, ongeveer een kwart van het gemiddelde, niet beter dan bij erwten of bonen.
Het was dus niet de natuur die het werk deed, maar de gewoonte: een handvol zaden middelt zichzelf, en een handelaar die er twintig aftelde, zat er nog maar weinig naast, terwijl elk zaadje afzonderlijk schaamteloos loog. De eenheid rustte op de overeenkomst tussen partijen, niet op de nauwkeurigheid van de korrel, en juist daarom moest ze uiteindelijk als getal worden vastgelegd.
Men koos een rond getal: tweehonderd milligram, een vijfde gram. Het is iets minder dan de oude stadskaraten waarmee in Londen, Parijs en Amsterdam werd gehandeld, maar het is overal hetzelfde, en sinds negentienhonderdzeven verandert een steen die van het ene land naar het andere vliegt aan de grens niet meer van gewicht.
Het symbool wordt geschreven met twee kleine Latijnse letters zonder punt en met een spatie van het getal gescheiden: 1,25 ct. Nationale afkortingen mogen in lopende tekst, maar paspoorten en certificaten gebruiken het internationale symbool, omdat een steen zelden blijft in het land waar hij gewogen is.
Het karaat als massa en het karaat van goud zijn verschillende dingen met een gemeenschappelijke voorouder: het eerste weegt tweehonderd milligram, het tweede is een vierentwintigste deel van het gehalte van een legering en weegt helemaal niets. In het Amerikaans-Engels onderscheidt men ze door de spelling, carat en karat; in het Nederlands moet je kijken waar het over gaat: bij de steen is karaat gewicht, bij de zetting is het gehalte.
01 · Definitie
tweehonderd milligram · dichtheid · prijstredenHet metrisch karaat is een massa van tweehonderd milligram, bij overeenkomst vastgelegd en niet afgeleid van een natuurconstante. Een honderdste karaat heet een punt en weegt twee milligram, zodat het gewicht van een steen op een certificaat altijd met twee decimalen staat: 0,73 ct lees je als drieënzeventig punten.
Bedenk dat het karaat massa meet, terwijl de koper naar de grootte kijkt, en daartussen staat de dichtheid. Korund, waarvan robijn en saffier zijn gemaakt, is ongeveer een zevende zwaarder dan diamant, terwijl beril, dat wil zeggen smaragd, juist bijna een kwart lichter is, zodat drie stenen van dezelfde diameter op de weegschaal heel verschillend uitvallen.
Vandaar de regel die een juwelier elke dag uitspreekt: een karaat is geen maat van grootte. Een saffier van één karaat is duidelijk kleiner dan een smaragd van één karaat, en een koper die aan briljanten gewend is, verbaast zich telkens als hij een steen in de hand krijgt die kleiner is dan verwacht.
Er is ook de omgekeerde truc, waarover minder wordt gesproken. Een slijper die een wat zwaar kristal treft, mag het paviljoen dieper laten dan hoort: de diameter groeit daardoor niet, het gewicht wel, en de steen gaat weg voor de prijs van een grote terwijl hij klein oogt. Dat verborgen gewicht blijkt alleen uit de maten, en daarom staan op een fatsoenlijk certificaat naast de karaten altijd drie afmetingen in millimeters.
Waarom gelijke stenen verschillend wegen
Links is de steen op ware grootte getekend, van boven en van opzij, op millimeterpapier: de schuif voor de diameter maakt hem breder, die voor de hoogte maakt het paviljoen dieper, en samen met de dichtheid geven ze de massa. Rechts wordt dezelfde massa geld, en het belangrijkste wordt zichtbaar: de prijs stijgt niet geleidelijk maar in treden, omdat de markt betaalt voor ronde getallen. De grijze lijn toont wat de steen zou kosten als het karaat slechts een gewichtsmaat was en geen aanleiding om te pingelen; de afstand tussen die lijn en de blauwe trap is de toeslag voor het ronde gewicht.
02 · Omrekening
massa · steengrootte · oude karatenEén gewicht in drie gesprekken
Het eerste tabblad verdeelt de ingevoerde massa over de eenheden, van milligram tot troy-ounce. Het tweede beantwoordt de vraag van de koper: hoe ziet zo'n steen eruit als het een diamant, een korund of een beril is. Het derde weegt dezelfde steen in de stadskaraten waarmee vóór de hervorming werd gehandeld.
Een regel om te onthouden: vijf karaat is precies één gram, en een ronde briljant van één karaat heeft een diameter van zesenhalve millimeter — ongeveer zo groot als een dikke erwt.
Het totaalgewicht van een sieraad en het gewicht van de hoofdsteen zijn verschillende regels. De vermelding „diamanten 1,00 ct” kan één steen betekenen of vijftig splinters in een pavérij, en die twee gevallen verschillen zo'n dertig keer in prijs, hoewel de weegschaal hetzelfde toont.
| Grootheid | Waarde | Toelichting |
|---|---|---|
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Meetinstrumenten
weegschaal · micrometer · zeven · hydrostaticaVier manieren om te weten hoeveel karaat een steen heeft
Een weegschaal die bang is voor adem
Een steen wordt gewogen met een resolutie van een duizendste karaat, dus twee tienduizendste gram, en op dat niveau stoort alles: tocht van de deur, de warmte van de hand, een stofje op de schaal. Daarom staat de weegschaal in een glazen kastje op een zware tafel, laat men de steen op kamertemperatuur komen en bewaart men de gewichten als aparte geijkte set, want een fout van één punt kost bij een grote steen gemakkelijk meer dan de weegschaal zelf.
Als de steen niet uit de zetting kan
Een gezette steen leg je niet op de weegschaal, en toch moet zijn gewicht bekend zijn, voor de taxatie en voor de verzekering. Dan neemt men een veermaatmeter met bekken, meet diameter en hoogte in het sieraad zelf en berekent de massa met de slijpformule, met een correctie voor de rondist. De nauwkeurigheid is drie tot vijf procent, en op het certificaat staat zo'n gewicht op een aparte regel met het woord „berekend” — het verschil tussen gewogen en berekend gewicht is hier principieel, want het tweede is altijd enigszins betwistbaar.
Stenen die men met een zeef telt
Splinters van twee of drie punten één voor één wegen heeft geen zin: het zou een dag duren, en de hele handvol is weinig waard. Zulk klein goed gaat door een set zeven met gekalibreerde gaten, en elke zeef houdt zijn eigen maatgroep tegen, waaraan meteen een gewichtsbereik wordt toegekend. Daarna weegt men de groep in zijn geheel en deelt door het aantal stenen, zodat op de pakbon bij klein goed niet het gewicht van een steen staat, maar het gewicht van de partij en de gemiddelde maat — een gewoonte die het vergelijken van sieraden op het totaalgewicht van de stenen bijna zinloos maakt.
Een weegschaal die niet het gewicht maar de soort onthult
Dezelfde steen wordt tweemaal gewogen, in de lucht en hangend in water, en uit het verschil van de aflezingen volgt de dichtheid, en elke soort heeft de hare: drieënhalf voor diamant, precies vier voor korund, twee komma zeven voor beril. De methode is ouder dan alle optica en nog altijd onvervangbaar, omdat ze stenen onderscheidt die onder de loep op elkaar lijken — bijvoorbeeld diamant en zijn dubbelganger van kubisch zirkonia, die bijna tweemaal zo zwaar is en zich daardoor verraadt voordat hij kan schitteren.
05 · Schrijfregels
twee decimalen · naar beneden afrondenHonderdsten die je niet naar boven afrondt
De regels voor het karaat dienen bijna geheel één doel: voorkomen dat een steen voor groter doorgaat dan hij is. Vandaar de notatie in honderdsten, het naar beneden afronden en de verplichte vermelding of de steen gewogen of uit zijn maten berekend is.
De tweede regel rechts is geen muggenzifterij, maar de lucratiefste fout van de branche: de stap over een rond gewicht verhoogt de prijs van een steen met een kwart, en daarom is naar boven afronden met vier duizendsten karaat meer waard dan de hele rest van de partij. De derde regel zegt hetzelfde van de andere kant: het woord „bijna” betekent in een gewicht niets en is op certificaten verboden. De zesde lijkt een kleinigheid, maar juist de nullen na de komma tonen dat de steen op de punt nauwkeurig is gewogen en niet op het oog is genoemd.
06 · Naburige eenheden
grein · ounce · gehalteRond het karaat verdringen zich eenheden waarmee het dagelijks wordt verward: het parelgrein, een kwart karaat; de troy-ounce, waarin ruim honderdvijftig karaat past; en het karaat van goud, dat met massa niets te maken heeft.
Een kwart karaat, de eenheid van de parelhandel. Parels worden niet geslepen, maar wel op dezelfde manier gewogen, en oude inventarissen van parelsnoeren worden nog altijd in grein bijgehouden.
De maat van edelmetalen: er gaan precies 155,517 karaat in. De steen telt men in karaat, de zetting in ounces, en de rekening voor één sieraad komt in twee verschillende stelsels.
Het aandeel zuiver goud in een legering: achttien karaat betekent achttien delen op vierentwintig, oftewel gehalte 750. De grootheid is dimensieloos, maar deelt haar naam met een gewichtsmaat.
07 · Historisch deel
archief · van zaadje tot overeenkomstHoe elke stad haar eigen karaat had
{title}
{text}
Zolang elke stad haar eigen karaat had, won een grote steen die in Wenen verkocht en in Florence opnieuw gewogen werd bijna vijf procent aan gewicht, en ruzie daarover was gewone kost in de koopmanscorrespondentie.
De legende van het gelijke zaadje
De overlevering zegt dat johannesbroodzaden allemaal even zwaar zijn, zodat een handelaar uit de oudheid ze in plaats van gewichten op de schaal kon leggen zonder bedrogen te worden. De legende is mooi, leeft in elke catalogus en ontsnapte aan controle simpelweg omdat niemand op het idee kwam haar te controleren.
In tweeduizend zes wogen biologen eindelijk enkele duizenden zaden van bomen rond de Middellandse Zee en vonden de gewoonste spreiding: ongeveer een kwart van het gemiddelde gewicht, precies zoveel als bij zaden van andere peulvruchten. Het gemiddelde lag inderdaad dicht bij twee tiende gram, maar een afzonderlijk zaadje kon half zo zwaar zijn als zijn buurman.
De oplossing is dat een handelaar nooit één zaadje gebruikte. Hij nam een handvol, en een handvol middelt, zodat de telfout daalde met de wortel uit het aantal korrels; bij twintig zaden bleef ze al binnen enkele procenten, wat voor een transactie aanvaardbaar was. De nauwkeurigheid schiep niet de natuur, maar de rekenkunde van grote getallen, waarvan de partijen geen weet hadden.
Het verhaal is ook buiten de sieradenhandel leerzaam: een eenheid leefde twee millennia op een verklaring die onjuist bleek, en leed er in het geheel niet onder, omdat ze op de overeenkomst tussen partijen rustte. Toen die overeenkomst als getal moest worden vastgelegd, werd het zaadje stilletjes naar het etymologisch woordenboek verwezen, en werd het karaat precies tweehonderd milligram.
Catalogus van grootheden
massa, gehalte en sieradenSI-basiseenheden
uitgelicht: kilogram en meter — gewicht en maten van de steenStenen naar gewicht
grammen en diameter berekend uit de karaten| Steen | Karaat | Gram | Ø van de ronde steen, mm | Wat hem kenmerkt |
|---|---|---|---|---|
| {name} | {ct} | {g} | {d} | {note} |
Let op de laatste kolom: de massa groeit met de derde macht van de diameter, zodat een steen die twee keer zo breed is acht keer zoveel weegt. Juist die kubische afhankelijkheid maakt grote stenen zo zeldzaam — om de diameter te verdubbelen moet de natuur acht keer meer materie vinden in één kristal zonder één enkele barst.