Links daalt in een glazen buis langzaam een kwikkolom en stijgt weer, langs een schaalverdeling en twee rode merktekens — systolisch en diastolisch. Rechts zit een manchet om de arm, waaronder polsgolven uitwaaieren, elk in een eigen ritme, terwijl onder het symbool een lijn van Korotkoff-tonen loopt. Eén losse kwikdruppel glijdt rustig langs de buis omlaag, en onderaan schuift een blauw afleesteken over de meetschaal van rand tot rand.
Fiche van de eenheid
Wettelijk alleen toegestaan voor de bloeddruk blad 1/1 · herz. 2026-09Millimeter kwikdruk mmHg
Eenheid buiten het SI · grootheid: druk · 133,322 387 415 Pa
De eenheid heeft haar stof overleefd
Het kwik is uit de ziekenhuizen verbannen. Het Verdrag van Minamata maakte een eind aan de productie van kwikinstrumenten, een Europese richtlijn verbood nog eerder de verkoop van kwikbloeddrukmeters en -thermometers, en een glazen buis met een zilveren kolom vind je in de spreekkamer al lang niet meer. De eenheid die naar de hoogte van die kolom is genoemd, is echter gebleven — niet uit gewoonte, maar met uitdrukkelijke toestemming van de wet: de Europese regels voor meeteenheden hebben de millimeter kwikdruk overal geschrapt, behalve voor de druk van bloed en andere lichaamsvloeistoffen.
Het is de enige uitzondering van die soort in de hele lijst: de andere oude eenheden zijn óf helemaal verdwenen, óf behouden voor hele sectoren, terwijl hier één enkel toepassingsgebied is vastgelegd, en dan nog een medisch. De reden is niet het conservatisme van artsen, maar de prijs van een fout: alle grenswaarden, een eeuw onderzoek, alle doseringen en alle klinische richtlijnen zijn in millimeters geschreven, en ze omrekenen naar kilopascal zou betekenen dat de hele geneeskunde herschreven moet worden omwille van rekengemak.
De eenheid wordt al lang niet meer door een proef bepaald, maar door een berekening: het is de druk van een vloeistofkolom met een dichtheid van dertienduizend vijfhonderdvijfennegentig komma één kilogram per kubieke meter en een hoogte van één millimeter bij de normale valversnelling. Er is geen druppel echt kwik voor nodig — het getal volstaat.
In internationale teksten schrijft men mmHg aan elkaar, waarbij Hg van het Latijnse hydrargyrum komt; ook „mm Hg” met een spatie komt voor. De hoofdletter H en de kleine g mogen nooit worden verwisseld, want samen vormen ze het symbool van een chemisch element, niet van een eenheid; vormen met punten zoals „mm.Hg” zijn fout.
De torr en de millimeter kwikdruk verschillen in het zevende significante cijfer, omdat de torr gedefinieerd is als een atmosfeer gedeeld door zevenhonderdzestig, terwijl de millimeter via de dichtheid van kwik en de normale valversnelling is vastgelegd. Voor de geneeskunde is het verschil onbelangrijk, voor de vacuümtechniek ook, maar metrologische tabellen houden het bij. Nog vaker wordt de millimeter kwikdruk verward met de millimeter waterkolom: kwik is dertieneneenhalf keer zwaarder.
01 · Definitie
vloeistofkolom · manchet · Korotkoff-tonenDe eenheid is gedefinieerd als de druk die een vloeistofkolom van één millimeter hoog uitoefent bij een dichtheid van dertienduizend vijfhonderdvijfennegentig komma één kilogram per kubieke meter in het veld van de normale valversnelling. De dichtheid is die van kwik bij nul graden, en de versnelling is de afgesproken negen komma acht nul zes zes vijf, zodat het getal exact is en niet gemeten.
Daarin zit de eigenlijke finesse: een echte kwikkolom zou zowel van de temperatuur als van de breedtegraad afhangen, want kwik zet uit bij verwarming en de zwaartekracht is aan de pool groter dan aan de evenaar. Oude manometers vroegen daarom correcties, terwijl de huidige definitie daarvan verlost is — ze legt eenvoudig een aantal pascal vast, en het kwik leeft er alleen nog als herinnering in voort.
De bloeddruk wordt nog altijd gemeten zoals Riva-Rocci en Korotkov het bedachten: de manchet wordt opgepompt tot boven de systolische druk, daarna laat men de lucht langzaam ontsnappen en luistert. Zolang de slagader dichtgedrukt is, stroomt er geen bloed en is er geen geluid; zodra de manchetdruk net onder de systolische zakt, breekt het bloed stootsgewijs door en klinkt er in de stethoscoop een klopje — de eerste toon. Wanneer de manchet de doorstroming helemaal niet meer hindert, verdwijnt het kloppen, en dat is de diastolische waarde.
Hieruit volgt een onaangename eigenschap van de methode waar zelden bij wordt stilgestaan: de druk wordt alleen afgelezen op de ogenblikken dat het hart klopt. Tussen twee slagen verliest de manchet enkele millimeters, en alles wat in die tussenpoos gebeurt, blijft voor de waarnemer verborgen — daarom mag de lucht niet sneller ontsnappen dan twee à drie millimeter per seconde: de meting gaat dan in beide richtingen tegelijk fout.
Waarom je het leeglopen niet mag afraffelen
Links laat de manchet lucht ontsnappen en zakt het kwik in de buis langs de schaal, en elke hartslag antwoordt met een flits bij de stethoscoop — maar alleen tussen de diastolische en de systolische druk, waar het bloed door de dichtgedrukte slagader breekt. Rechts is hetzelfde in de tijd uitgezet: de leeglooplijn loopt omlaag, de slagen zijn als stippen gemarkeerd en een grijze band toont de hoorbare zone. Verhoog de leegloopsnelheid of verlaag de pols, en de sprong tussen de slagen in millimeters groeit: de eerste toon wordt al onder de ware systolische opgevangen en de laatste nog boven de ware diastolische, en de druk wordt boven te laag en onder te hoog genoteerd.
02 · Omrekening
druk · kliniek · vloeistofkolommenÉén druk in drie gesprekken
Het eerste tabblad verdeelt de ingevoerde druk over de eenheden. Het tweede leest hetzelfde getal als de bovendruk van een patiënt en zegt wat die volgens de klinische grenswaarden betekent. Het derde toont hoe hoog een kolom van verschillende vloeistoffen moet zijn om die druk in evenwicht te houden — uit precies deze vergelijking is ooit de kwikbuis ontstaan.
Een vuistregel: een millimeter kwikdruk is ongeveer een achtste kilopascal, en honderdtwintig millimeter is zestien kilopascal.
De klinische categorieën gelden hier voor druk die in de spreekkamer is gemeten; bij thuismetingen en 24-uursmetingen liggen de grenzen ongeveer vijf millimeter lager, omdat bij veel mensen de druk alleen al door de omgeving van de spreekkamer stijgt. Eén meting beslist helemaal niets: de diagnose wordt over meerdere bezoeken gesteld.
| Grootheid | Waarde | Toelichting |
|---|---|---|
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Meetinstrumenten
kwik · aneroïde · automaat · katheterVier manieren om de druk te weten
Het instrument dat de eenheid haar naam gaf
De kwikbloeddrukmeter heeft het voordeel dat hij de grootheid rechtstreeks toont: de hoogte van de kolom is de druk, en er is geen andere kalibratie nodig dan het controleren van het nulpunt en de zuiverheid van de buis. Daarom diende hij anderhalve eeuw als referentie-instrument waarmee alle andere werden vergeleken, en daarom was zijn verdwijning pijnlijk — de vergelijkingsstandaard moest worden vervangen door geijkte elektronische manometers.
Een wijzer in plaats van een kolom
Een aneroïde meter brengt het doorbuigen van een elastische doos via hefbomen en een tandsector over op een wijzer, en toont dus niet de kolomhoogte zelf, maar een mechanisch model ervan, dat na verloop van tijd van de waarheid afdrijft. De veer veroudert, de overbrenging krijgt speling door vallen, en de schaal blijft er intussen overtuigend uitzien — daarom moeten zulke instrumenten regelmatig en na elke val op de grond worden geijkt. Daar staat tegenover dat ze helemaal geen kwik bevatten, en juist zij hebben de plaats ingenomen van de verdwenen glazen buizen.
Een automaat die geen tonen hoort
Een thuisbloeddrukmeter heeft geen microfoon bij de slagader en geen oren: hij volgt de drukschommelingen in de manchet zelf en zoekt het moment waarop de pulsaties het grootst zijn — dat is de gemiddelde arteriële druk. Boven- en onderdruk meet het apparaat niet, het berekent ze uit empirische fracties van dat maximum, fracties die de fabrikant op een steekproef van vrijwilligers heeft afgesteld. Vandaar de verschillen tussen apparaten, de eis van klinische validatie van elk model en de zinloosheid van de discussie welk van twee apparaten „nauwkeuriger” is.
Druk van binnenuit gemeten
Op de intensive care brengt een katheter in de arteria radialis de pulsatie over op het membraan van een drukopnemer, en de monitor tekent de curve slag voor slag zonder op een manchet te wachten. Hier keert de fysica van de vloeistofkolom terug: de opnemer moet precies op de hoogte van het rechteratrium staan, want elke tien centimeter hoogteverschil voegt ongeveer zevenenhalve millimeter kwik toe of trekt die af — dezelfde rekenkunde die Torricelli al gebruikte.
05 · Schrijfregels
mmHg · mm Hg · breuk met schuine streepTwee getallen met een schuine streep
Een bloeddrukwaarde ziet eruit als een breuk, maar is er geen: het zijn twee afzonderlijke metingen, de boven- en de onderdruk, en je mag ze niet behandelen als teller en noemer.
De eerste fout is onschuldig in een gesprek en gevaarlijk in een document waarin ernaast kilopascal kan staan. De tweede verminkt het symbool: Hg is het symbool van een chemisch element, met een hoofdletter H en een kleine g, en noch hoofdletters noch punten mogen worden veranderd. De derde zet de verkeerde eenheid, en de druk wordt vijfenzeventig keer hoger dan de werkelijke. De vierde kent een snelheid toe aan een drukeenheid, terwijl de leegloopsnelheid van de manchet bedoeld is. De vijfde berekent de gemiddelde druk als halve som, terwijl de diastole langer duurt dan de systole en de formule de onderdruk dubbel laat wegen. De zesde vergeet dat grenswaarden een afspraak zijn op basis van onderzoeksuitkomsten en geen natuurlijke grens — daarom twisten verenigingen nog altijd over honderddertig of honderdveertig.
06 · Naburige eenheden
pascal · centimeter waterkolom · torrDe buren van de millimeter kwikdruk zijn andere manieren om dezelfde druk uit te drukken: via kracht per oppervlak, via een waterkolom en via een fractie van de atmosfeer. In de geneeskunde staan ze in één dossier naast elkaar, omdat elke lichaamsvloeistof haar eigen historische eenheid heeft, en ze zijn niet uitwisselbaar.
De eenheid van het stelsel waaraan de millimeter met een exact getal is gekoppeld. In de fysiologie is ze alleen onhandig omdat vertrouwde grenswaarden veranderen in gebroken zestien en elf kilopascal.
Een maat voor kleine drukken: veneus, van het hersenvocht, in het beademingscircuit. Waar het om enkele millimeters kwik gaat, geeft de waterkolom een grotere en handigere schaal.
Een eenheid uit de vacuümtechniek, genoemd naar Torricelli, die in het zevende cijfer van de millimeter verschilt — een verschil dat alleen in een metrologische tabel zin heeft.
Uit de paspoorten van Simetrium staan ernaast paardenkracht en calorie — eenheden die het stelsel moest verdringen en niet kon, omdat er niet de natuurkunde achter staat, maar een opgebouwde voorraad vertrouwde getallen.
07 · Historisch deel
archief · van buis tot wetHoe het kwik de geneeskunde in kwam en weer verliet
{title}
{text}
Kwik is dertieneneenhalf keer zwaarder dan water, en alleen daardoor past een instrument om de bloeddruk te meten op een tafel in plaats van een trapje te vergen.
De enige uitzondering die in de wet staat
De Europese richtlijn over meeteenheden is eenvoudig opgezet: er is een lijst van wat is toegestaan, en alles wat er niet op staat, is uit het verkeer genomen. De millimeter kwikdruk neemt in die lijst een aparte plaats in, want er staat een voorbehoud bij over het toepassingsgebied — de druk van bloed en andere lichaamsvloeistoffen — en voor niets anders is de eenheid toegestaan. Zo'n gericht voorbehoud heeft geen enkele andere grootheid, en het kwam er niet op verzoek van metrologen, maar op aandringen van medische verenigingen.
Het argument was niet sentimenteel, maar praktisch: diagnostische grenswaarden, doseringen, de resultaten van tientallen jaren onderzoek en alle klinische richtlijnen zijn in millimeters uitgedrukt, en omrekening naar kilopascal zou betekenen dat honderdveertig achttien komma zeven wordt. Het getal verliest zijn herkenbaarheid, de arts verliest zijn gevoel ervoor, en de winst beperkt zich tot een nettere eenhedentabel.
Het merkwaardigst is dat de stof die de eenheid haar naam gaf, intussen is verboden: het Verdrag van Minamata maakte een eind aan de productie van kwikinstrumenten, en de glazen buizen verdwenen uit de spreekkamers. De eenheid is volkomen intact gebleven, want haar definitie heeft al lang geen kwik meer nodig — alleen getallen — en de geneeskunde blijft meten in millimeters van een kolom die nergens meer bestaat.
Catalogus van grootheden
druk en fysiologieSI-basiseenheden
gemarkeerd: kilogram, meter en seconde — daaruit is de pascal opgebouwdWelke druk heerst waar in het lichaam
kilopascal en waterkolom berekend uit de eerste kolom| Meetplaats | mmHg | kPa | cmH₂O | Waarmee gemeten |
|---|---|---|---|---|
| {name} | {mm} | {kpa} | {cm} | {how} |
De derde kolom verklaart waarom veneuze druk en hersenvochtdruk niet in kwik, maar in water worden gemeten: de waarden zijn daar zo klein dat in millimeter kwikdruk de hele fysiologische norm in een tiental streepjes zou passen, terwijl de waterkolom dezelfde norm over een honderdtal uitrekt en het verschil zichtbaar maakt. De eenheid is niet gekozen om haar strengheid, maar om het gemak van de schaal, en in die zin is de geneeskunde trouw gebleven aan de gewoonte waaruit ooit ook de kwikkolom zelf is voortgekomen.