Bir Roma kantarının kancasında, üzerine lb harfleri dökülmüş bronz bir pazar ağırlığı asılı; üzerinden bir parıltı geçiyor ve hafifçe sallanıyor. Kol önce yatıyor, sonra sürgü ölçek boyunca 1 çizgisine kayınca duruluyor. Sağ altta arpa taneleri birer birer demir bir kaba düşüyor: bir libreyi oluşturan yedi bin gren.
Birim sayfası
kütle · ticari ölçü künye 1/1 · rev. 2026-09Libre lb · avoirdupois
SI dışı birim · nicelik: kütle; 1959’dan beri tam olarak 0,453 592 37 kg
Parlamentoyla birlikte yanan standart
Ekim 1834’te işçiler Westminster Sarayı’nın bir sobasında Hazine’nin eski ahşap çetele çubuklarını yakıyordu; ateş binaya sıçradı ve sabaha parlamentodan yalnızca duvarlar kaldı, enkazın altında da yarda ve librenin erimiş standartları. Bunları yeniden yapmakla görevli komisyon eski troy libresini tekrarlamamaya, ticari libreyi asıl libre yapmaya karar verdi ve 1844’te platinden yeni bir silindir döküldü; Britanya malını yüz yılı aşkın bir süre bu silindire göre tarttı.
1959’dan beri libre artık kendi silindirine dayanmıyor: tam olarak 0,453 592 37 kilogram olarak tanımlı, kilogram da 2019’dan beri Planck sabiti üzerinden; böylece üzerinde «1 lb» yazan her un paketi sonuçta bir kuantum sabitiyle tartılmış oluyor.
Bu sayfa farklı çağlardan beş libreyi aynı teraziye koyuyor, sekiz basamaklı bir sayının neden bu kadar tuhaf bir kuyruğu olduğunu ve troy onsunun ticari onstan ağır, troy libresinin ise hafif olmasının nedenini açıklıyor.
lb simgesi küçük harfle ve noktasız yazılır, çoğulda da değişmez: 5 lb, 5 lbs değil. Harfler Latince libra sözcüğünden gelir, paranın £ işareti de oradan çıkmıştır; bir librenin dayanağına bastırdığı kuvvet ayrıca yazılır, lbf, ve kütleyle karıştırılmaz.
Ticari avoirdupois libresini, bugün hâlâ altın tartılan troy libresiyle: troy libresi daha hafiftir, 373 gram, ama onsu ticari onstan ağırdır. Almanca konuşulan ülkelerin pazarlarındaki yarım kiloluk metrik «Pfund» ile de, gümüş bir libre olarak doğup çoktandır hiçbir şey tartmayan İngiliz sterliniyle de.
01 · Tanım
kilogram · gren · onsAvoirdupois libresi, 1959 uluslararası anlaşmasına göre tam olarak 0,453 592 37 kilograma eşit bir kütle birimidir. On altı onsa ve yedi bin grene bölünür; on dört libre bir stone eder ve Britanyalılar kilolarını hâlâ stone ile söyler.
Avoirdupois sözcüğü Eski Fransızcada «ağırlıkla satılan mal» demektir: değerli madenlerin ve ilaçların aksine tartıyla satılan mallara böyle denirdi, onlar için ayrı bir troy hesabı tutulurdu. Troy libresi on iki onsa ve 5760 grene bölünür, gren iki sistemde de aynıdır; bu yüzden birinden ötekine kolayca çevrilirler.
Libre bir kuvvet değil kütle birimidir, ama gündelik hayatta karıştırılırlar: yaylı bir terazinin libre olarak gösterdiği ağırlık aslında bir kuvvettir ve teknikte kendi simgesiyle yazılır: lbf, libre-kuvvet, standart yerçekimi ivmesinde 4,448 newtona eşittir.
Başka bir librede kaç gram var
Eşit kollu bir terazinin sol kefesine seçilen çağın libresi, sağ kefesine de sürgüyle ayarladığınız gram sayısını veren metrik bir takımın ağırlıkları konur. Kol gerçekten bir yay üstündeymiş gibi sallanıp durulur, üstteki ibre de hangi yana yattığını gösterir: ibre sıfırda durmadıkça libre ile ağırlıklar eşit değildir.
Hangisi daha ağır: bir libre altın mı, bir libre tüy mü
Eski bir şaşırtmaca: bir libre tüy daha ağırdır, çünkü tüy 453,6 gramlık ticari libreyle, altın ise 373,2 gramlık troy libresiyle tartılır. Buna karşılık bir ons altın bir ons tüyden ağırdır, 28,3’e karşı 31,1 gram, çünkü troy libresi yalnızca on iki onsa, ticari libre ise on altı onsa bölünür ve küçük bütünün büyük payı daha ağır çıkar.
02 · Dönüşüm
birimler · ülkelerin libreleri · troy sistemiOns ve stone’dan kilograma
Herhangi bir birimde bir kütle girin; sayfa onu kilogram, libre, ons, stone ve gren olarak gösterir, farklı ülkelerin ve çağların librelerine çevirir ve ticari sistemi troy sistemiyle karşılaştırır. Bütün sekmelerde kütle aynıdır; yalnızca ölçü değişir.
Akılda tutulacak kural: bir kilogram iki libre ve yüzde on fazlasıdır, bir libre ise yarım kilogramdan biraz azdır.
Farklı ülkelerin libreleri grama yuvarlanmıştır: aynı kentte çoğu zaman iki üç libre bir arada yaşardı, eczacılar, baharat ve hayvanlar için, standartlar da yüzyıldan yüzyıla değişirdi. Tonlar da farklıdır — 2000 librelik kısa Amerikan tonu ve 2240 librelik uzun İngiliz tonu — ve çevirmeden önce hangisinin kastedildiğini netleştirmek iyi olur.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Ölçüm aletleri
kantar · kol · yay · biniciKaç libre olduğunu öğrenmenin dört yolu
Her yüke tek bir ağırlık
Roma kantarı tek bir ağırlıkla yetinir: yük dayanak noktasına yakın asılır, sürgü uzun kol boyunca kaydırılır ve ne kadar uzağa giderse o kadar çok dengeler. Kol üstündeki ölçek doğrudan libre olarak işaretlenir; böylece bir pazara bir sandık ağırlık yerine tek bir alet yeterdi ve bu da kantarı Pompeii’den on dokuzuncu yüzyıla kadar tüccarların gözde terazisi yaptı.
Ölçmek değil, karşılaştırmak
Eşit kollu bir terazi kendi başına hiçbir şey ölçmez: yalnızca hangisinin ağır olduğunu söyler, yük mü ağırlıklar mı; ama ekvatorda da kutupta da aynı yanıtı verir, çünkü ağırlık iki kefeye de eşit etki eder. Librenin standartları bu yüzden tam böyle karşılaştırılırdı; farklı enlemlerde farklı uzayan yaya ise yalnızca dükkân terazisi emanet edilirdi.
Enleme bağlı bir libre
Yay kütleye değil kuvvete tepki verir ve aynı libre onu kutupta ekvatordakinden daha çok uzatır, yaklaşık yüzde yarım. Böyle bir terazinin ölçeği libre olarak yalnızca uzlaşmayla işaretlenir, kuvvet standart ivmeyle çevrilerek; bu yüzden teknikte kendine ait bir birimi vardır, libre-kuvvet, ticarette ise kurulduğu yerde ayarlanır.
Küçük ağırlıklar olmadan grenin kesirleri
Hassas eczacı terazilerinde en küçük ağırlıkların yerini bir binici alır: cımbızla bölmeli bir kol üzerinde kaydırılan minicik bir tel kanca. Bir bölme kaydırıldığında grenin onda biri gibi etki eder; böylece eczacı elinde grenden küçük tek bir ağırlık tutmadan altı buçuk miligram tartardı.
05 · Yazım kuralları
simge · kütle ve kuvvet · troy sistemiBeş lb, beş lbs değil
Libre simgesi çoğul eki ve nokta almaz, kütle ve kuvvet farklı simgelerle yazılır, troy birimleri de altın ticari onsla tartılmasın diye t harfiyle işaretlenir.
Sağdaki ilk iki satır simgeyi sözcük gibi çekip nokta koyuyor, üçüncüsü on bir stone dört libreyi ondalık kesir gibi yazıyor, oysa 11,4 stone 11 stone ve 5,6 libre eder, dördüncüsü de altını ticari onsla tartıp neredeyse onda birini kaybediyor. Beşincisi kuvvete kütle diyor ve bir motor yük gibi görünüyor, altıncısı ise kesin değeri yuvarlayıp yüzde on yanılıyor.
06 · Komşu birimler
stone · gren · libre-kuvvetLibreden yukarıda on dört librelik stone ve kantarlar, aşağıda ons ile ticari ve troy sistemlerinde ortak olan gren gelir; yanda da psi cinsinden basıncın ve libre-fit cinsinden torkun dayandığı libre-kuvvet durur.
Britanyalıların kilolarını hâlâ söylediği on dört libre.
Ticari, troy ve eczacı sistemlerinde ortak bir arpa tanesi.
Standart yerçekimi alanında bir librenin kuvveti ve inç kare başına basınç.
07 · Tarihsel bölüm
arşiv · libradan Planck sabitineÖnce nasıl çok sayıda libre vardı, sonra bir tane
{title}
{text}
Roma librasından metrik Pfund’a
Her sütunun yüksekliği bir librenin gram cinsinden kütlesidir, sıfırdan beş yüze: Roma librası, Tower libresi, troy, ticari ve Alman devletlerinin metrik libresi. İki bin yılda libre bir buçuk kat ağırlaştı; çerçeve sütunları sırayla dolaşıyor.
Yarım kiloluk metrik Pfund beş librenin içinde gram sayısı yuvarlak olan tek libredir; tüccarların sözcükten vazgeçmek istemediği pazarlarda metrik reformdan bu yüzden sağ çıktı.
Yediye bölünen bir sayı
1959’da libre kilograma bağlanırken İngiliz ve Amerikan standartlarının ölçülen oranı yaklaşık 0,453 592 4 gibi bir sayı veriyordu ve herhangi bir basamakta yuvarlanabilirdi. 0,453 592 37 seçildi: sekiz anlamlı basamak; sonuncusu, yedi, doğruluk için değil aritmetik için oradadır: sayı yalnızca onunla yediye kalansız bölünür.
Bir libre tam olarak yedi bin gren olduğundan gren kesin, sonlu bir sayı oldu, 64,798 91 miligram; onunla birlikte troy onsu, eczacı dirhemi ve skrupl da kesinleşti. Sekizinci basamaktaki tek bir rakam, eski ölçülerden oluşan koca bir aileyi, başka türlü yuvarlamayla çevrilmesi gerekecek sonsuz kesirlerden kurtardı.
1844 platin silindiri bundan sonra bir müze parçası oldu: kütlesi artık hiçbir şeyi tanımlamıyor ve birkaç mikrogram kaybetse bile libre değişmez, çünkü artık kilograma, kilogram da Planck sabitine dayanıyor.