Thế kỷ
Đơn vị ngoài SI dùng để đếm thời gian · đại lượng: thời gian
Năm 1859 Urbain Le Verrier hoàn tất phép tính chuyển động của Thủy tinh và tìm ra chỗ vênh. Điểm cận nhật tiến nhanh hơn mức mà lực hút của các hành tinh đã biết cho phép — theo số liệu của ông là chừng 38 giây cung mỗi thế kỷ. Con số nhỏ, phép tính vững, mà khe hở thì không khép lại.
Le Verrier quyết rằng giữa Mặt Trời và Thủy tinh có một hành tinh ẩn mình, và đặt tên nó là Vulcan. Người ta tìm nó trong các kỳ nhật thực, những người yêu thiên văn „thấy” nó, quỹ đạo của nó được tính ra. Vulcan không tồn tại. Thiếu không phải một hành tinh: thiếu những phương trình đúng.
01 · Định nghĩa
Thế kỷ là một trăm năm. Định nghĩa chỉ có vậy: trong nó không có chuyển động của hành tinh, không có dao động của nguyên tử, không có chuẩn nào cả. Đó là một đơn vị đếm — mười nhân mười, không hơn.
Nhưng với các nhà thiên văn, thế kỷ lại là đơn vị làm việc có độ dài chính xác. Thế kỷ Julius gồm 36 525 ngày, tức một trăm năm Julius mỗi năm 365,25 ngày, hay 3 155 760 000 giây. Ở đây không đo gì cả: con số được ấn định, và chính điều đó khiến nó dùng được.
Đây không phải sự tiện lợi tình cờ. Các hiệu ứng chậm trong cơ học được gọi đúng như thế: thế kỷ. Tuế sai, sự dịch chuyển của điểm cận nhật, sự hãm chậm vòng quay Trái Đất — tất cả đều được cho theo thế kỷ, vì trong một năm chúng quá nhỏ để thấy, còn trong một thiên niên kỷ thì công thức thôi còn tuyến tính.
Bảng bên phải tính bốn chuyển động như vậy. Thanh trượt đặt xem đã trôi qua bao nhiêu thế kỷ và cho thấy khi nào phần tích lũy trở nên nhìn thấy được.
Bốn chuyển động chậm. Đường cong xanh cho thấy tích lũy được bao nhiêu qua số thế kỷ đã chọn; vạch đỏ là ngưỡng mà từ đó hiệu ứng hiện ra trong quan trắc. Có cái vượt ngưỡng trong một thế kỷ, có cái cần đến hai mươi.
Thủy tinh không trở về đúng một điểm: hình elip từ từ xoay quanh Mặt Trời và điểm cận nhật nhích tới trước. Phần lớn là do lực hút của các hành tinh khác. Cái còn lại sau khi tính hết là 43 giây cung mỗi thế kỷ — và suốt nửa thế kỷ không ai giải thích nổi.
02 · Quy đổi
Nhập một giá trị — trang này sẽ quy đổi
Cơ sở là thế kỷ Julius: đúng 36 525 ngày. Đó là độ dài thế kỷ duy nhất không có sai số, bởi nó được ấn định chứ không phải đo được.
Nhóm thứ ba trong bảng là các tốc độ thế kỷ. Hãy nhập số thế kỷ, bảng sẽ cho biết mỗi quá trình chậm tích lũy được bao nhiêu trong khoảng thời gian ấy.
Thế kỷ hai mươi là các năm 1901–2000, chứ không phải 1900–1999. Việc đếm năm bắt đầu từ một; năm không chưa từng có, nên thế kỷ đầu chạy từ 1 đến 100, và từ đó mỗi thế kỷ kết thúc bằng một con số tròn thay vì bắt đầu bằng nó.
| Ghi chú | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Bậc độ lớn
từ một thế kỷ đến tuổi của vũ trụ04 · Dụng cụ đo
Không có máy đo — có kho lưu trữ
Các thư lại Babylon ghi lại nhật thực kèm ngày và giờ. Sở dĩ chúng ta biết Trái Đất chậm bao nhiêu so với thời gian đều đặn, chính là vì những ghi chép ấy còn: một lần thực được tính cho Trái Đất quay đều sẽ rơi sai chỗ, và từ độ lệch đó rút ra ΔT.
Một đài thiên văn đo vị trí các ngôi sao suốt hàng chục năm rồi in thành danh mục. Một thế kỷ sau người ta so nó với danh mục mới, và từ hiệu số rút ra chuyển động riêng cùng tuế sai. Không một người quan trắc nào thấy trọn phép đo.
Một xung laser bay tới những gương phản xạ để lại trên Mặt Trăng và trở về sau vài giây. Từ năm 1969 nhờ đó ta biết Mặt Trăng lùi xa 3,8 xentimét mỗi năm — 3,80 mét mỗi thế kỷ — và vòng quay Trái Đất chậm lại tương ứng.
Bốn trăm chiếc đồng hồ ở nhiều nước được gộp thành một thang duy nhất, TAI. Thang ấy chạy đều, còn Trái Đất thì không: chênh lệch cứ dồn lại, và từ đó ta biết ngày dài thêm chừng 1,8 mili giây mỗi thế kỷ.
05 · Quy tắc viết
Bằng số La Mã, và không có năm không
Thế kỷ không có ký hiệu chính thức: trong SI hoàn toàn không có nó, còn các nhà thiên văn viết cy hoặc century, đôi khi chỉ c. Chữ c ấy đụng với c của tốc độ ánh sáng, nên trong công thức người ta thích viết cả từ hơn. Tiền tố SI gắn vào năm — ka, Ma, Ga — không bao giờ gắn vào thế kỷ.
Một cái bẫy riêng là những năm trước công nguyên. Các nhà sử học không có năm không: sau 1 TCN là thẳng đến 1 CN. Các nhà thiên văn thì có — với họ năm 0 chính là 1 TCN, còn 2 TCN là −1 — nếu không thì số học các khoảng thời gian sẽ không khớp. Cùng một ngày vì thế được viết theo hai cách, và hai cách lệch nhau một đơn vị.
06 · Các đơn vị lân cận
Mọi thứ quanh thế kỷ đều dựa trên số mười: năm, thế kỷ, thiên niên kỷ. Không một ranh giới nào trong đó ứng với thứ gì ngoài tự nhiên. Mối nối lệch duy nhất là với tuần: 36 525 không chia hết cho bảy, nên các thứ trong tuần trôi dần từ thế kỷ này sang thế kỷ khác và không bao giờ trở lại chỗ cũ.
1/100 thế kỷ
36 525 d
10 thế kỷ
Vì thế thế kỷ mới tiện. Ngày dài ra chậm chạp, nhưng độ chậm của đồng hồ so với vòng quay Trái Đất tăng theo bình phương thời gian, và qua một trăm năm đã là hàng chục giây. Một năm thì quá ngắn để nhìn ra; một thiên niên kỷ lại quá dài để công thức còn giản dị.
07 · Phần lịch sử
Trước là một đời người, sau mới là trăm năm
Với người Etrusca, một saeculum kết thúc khi người cuối cùng sinh ra vào lúc nó bắt đầu qua đời. Độ dài vì thế không cố định — một trăm năm, một trăm mười — và các thầy tế công bố sự kết thúc của saeculum này cùng khởi đầu của saeculum kia. Đơn vị được đo bằng một đời người, chứ không bằng một con số.
Dionysius Exiguus đề nghị đếm năm kể từ ngày Giáng sinh và bắt đầu từ năm thứ nhất: số không không có chỗ trong cách đếm của ông, vì số La Mã không biết đến số không. Quy ước ấy đứng vững một nghìn năm trăm năm, và mọi tranh cãi về việc thế kỷ bắt đầu khi nào đều sinh ra từ đó.
Le Verrier đã từng tìm ra Hải Vương tinh trên giấy: năm 1846, ở Berlin, Johann Galle nhìn thấy nó đúng nơi phép tính Paris đặt nó vào. Vậy là ông thử lại chính ngón ấy lần thứ hai: nếu Thủy tinh đi lệch thì hẳn có cái gì vô hình đang kéo.
Einstein tính chuyển động của Thủy tinh bằng những phương trình mới và thu được phần quay dôi ra 43 giây cung mỗi thế kỷ — đúng con số đã dư ra. Không có gì được chỉnh cho khớp: giá trị ấy tự rơi ra từ lý thuyết. Đó là khoảnh khắc thuyết tương đối rộng thôi là một ý tưởng và trở thành vật lý.
Đơn vị dài hơn đời người
Một thế kỷ không thể đo bằng bất kỳ dụng cụ đơn lẻ nào. Mọi đồng hồ trong một trăm năm hoặc sẽ dừng, hoặc sẽ được dựng lại, hiệu chỉnh lại và dời đi. Cái còn lại là ghi chép: một phiến đất, một danh mục, một chuỗi quan trắc. Phép đo sống lâu hơn mọi thiết bị từng tham gia vào nó.
Từ đó sinh ra tính chất kỳ lạ của thế kỷ. Nó không có chuẩn, vậy mà lại có độ dài chính xác: 36 525 ngày, đến từng giây. Ở mọi đơn vị khác thì ngược lại — chuẩn trước, con số sau. Ở đây con số đến trước, và chuẩn thì chưa bao giờ cần đến.
Danh mục · đơn vị đo
Mỗi đại lượng một phiếu
Bảy đơn vị cơ bản của SI, hai mươi hai đơn vị dẫn xuất có tên riêng và những đại lượng ngoài hệ mà cả khoa học lẫn đời sống thường ngày đều không thể thiếu. Mỗi đơn vị có trang riêng: định nghĩa, quy đổi, dụng cụ, quy tắc viết, lịch sử. Bằng 36 thứ tiếng.