Tuần
Đơn vị lịch ngoài SI · đại lượng: thời gian
Ngày là một vòng quay của hành tinh. Tháng là một vòng của Mặt Trăng. Năm là một vòng của Trái Đất. Tuần không đáp lại chuyển động nào trên bầu trời: bảy ngày không chia hết tháng, cũng không chia hết năm, và không thiên thể nào trở về điểm xuất phát sau bảy ngày. Đây là chu kỳ lịch duy nhất chỉ dựa vào thỏa thuận — và chính vì thế người ta hai lần định bãi bỏ nó như một sự tùy tiện: ở Pháp năm 1793 và ở Liên Xô năm 1929. Cả hai lần nó đều trở lại.
01 · Định nghĩa
Tuần là khoảng thời gian bảy ngày, tức đúng 604 800 giây. Đơn vị này không thuộc SI và thậm chí không có trong danh mục các đơn vị ngoài SI được chấp nhận dùng cùng SI: phút, giờ và ngày có mặt ở đó, tuần thì không. Nó sống trong lịch, trong luật lao động và trong y học, nhưng không sống trong đo lường học.
Chỗ bám thiên văn duy nhất là các pha Mặt Trăng: từ trăng non đến thượng huyền mất 7,38 ngày. Nhưng tháng âm lịch dài 29,53 ngày và không chia thành bốn tuần trọn: còn dư một ngày rưỡi. Mọi cuốn lịch buộc tuần vào Mặt Trăng đều bắt đầu lại mỗi tháng với một mẩu thừa — đúng như người Lưỡng Hà đã làm, nơi mà theo một cách đọc, con số bảy bắt nguồn: bảy ánh sáng chuyển động trên trời mà mắt thường thấy được — Mặt Trời, Mặt Trăng, Hỏa tinh, Thủy tinh, Mộc tinh, Kim tinh, Thổ tinh.
Từ đó sinh ra điều tách tuần khỏi mọi đơn vị thời gian khác: nó không đồng bộ với bất cứ thứ gì. 365 không chia hết cho 7 — một năm luôn đẩy ngày trong tuần đi một, năm nhuận đi hai. Tháng cũng không chia hết cho 7, nên ngày mồng một đi lang thang khắp tuần. Tuần chỉ đơn giản bước theo nhịp riêng xuyên qua cuốn lịch, không một lần đứt đoạn trong suốt lịch sử — kể cả khi chuyển sang lịch Gregory, lúc mười ngày bị bỏ khỏi tháng Mười năm 1582 mà thứ tự các ngày vẫn giữ nguyên.
Nếu nền tảng là thỏa thuận thì có thể thỏa thuận khác đi. Và người ta đã làm vậy: tám ngày ở La Mã, mười ở Pháp, năm ở Liên Xô, bốn ở người Igbo, năm ở Java. Bên dưới là một bàn thử để viết lại thỏa thuận ấy và xem kết quả ra sao.
Hãy viết lại thỏa thuận: tuần có bao nhiêu ngày và dân cư chia thành bao nhiêu nhóm. Một nhóm nghĩa là ngày nghỉ chung cho tất cả. Nhiều hơn một, các ngày nghỉ bắt đầu trượt, như trong nepreryvka Xô viết năm 1929. Lưới bên dưới là tháng gồm ba mươi ngày; hai hàng dưới nữa là bạn và người bạn đời thuộc nhóm khác.
Đó là chỗ tuần gần thiên văn nhất — và vẫn chưa đủ. Bốn phần tư cho 29,53 ngày, bốn tuần cho 28: lệch một ngày rưỡi mỗi tháng, mười tám ngày mỗi năm. Tuần theo trăng bắt đầu lại mỗi tháng, với một mẩu thừa ở cuối, và từ đó không dựng nổi một phép đếm liên tục.
02 · Quy đổi
Nhập một giá trị — trang này sẽ quy đổi
Tuần không nhận tiếp đầu ngữ: „kilotuần” không có trong bất kỳ tiêu chuẩn nào. Bù lại nó sẵn lòng xuống mẫu số — 40 giờ một tuần, hai liều một tuần, milimét mưa mỗi tuần. Và ở chỗ tiếng Việt nói „một tuần rưỡi” bằng ba chữ, tiếng Nga có một từ duy nhất: mỗi ngôn ngữ đếm tuần theo cách của mình.
Nhóm thứ ba trong bảng nói về ngày mở đầu tuần. Câu trả lời tùy theo từng nước, và đó không phải chuyện vặt: cùng một ngày tháng lại rơi vào những tuần khác nhau, còn số tuần trong báo cáo thì lệch một đơn vị.
Các ngày trong tuần của chúng ta được đánh số, nhưng đếm từ Chủ nhật: thứ Hai đúng nghĩa là „ngày thứ hai”, thứ Ba là ngày thứ ba, và cứ thế đến thứ Bảy; còn Chủ nhật thì mang tên „ngày của Chúa”. Tiếng Bồ Đào Nha làm y hệt: segunda-feira — „ngày thứ hai” — là thứ Hai, nên trong lịch Bồ Đào Nha thứ Hai không thể đứng đầu. Tiếng Nga theo cùng lối nhưng đếm từ thứ Hai: thứ Ba là ngày thứ hai, thứ Năm là ngày thứ tư, thứ Sáu là ngày thứ năm, còn thứ Tư nghĩa là „ở giữa” — chính giữa tuần bảy ngày bắt đầu từ thứ Hai.
| Ghi chú | |||
|---|---|---|---|
| {u} | {name} | {value} | {note} |
03 · Bậc độ lớn
một đời đo bằng thứ khác không phải năm04 · Dụng cụ đo
Người ta đếm tuần bằng gì
Bảy cột cho trọn một năm — dụng cụ đo phổ biến nhất trong lịch sử loài người. Nó không đo gì thuộc tự nhiên: nó cho thấy thỏa thuận hiện đang đứng ở đâu. Cột đỏ bên phải cũng là một thỏa thuận, mà lại còn trẻ: ngày nghỉ Chủ nhật chung cho mọi người chỉ được ghi vào luật Nga năm 1897.
Một chiếc đĩa có cửa sổ cho biết thứ của bất kỳ ngày nào. Nó chạy được vì lịch Gregory khép kín vào chính nó: 400 năm là 146 097 ngày, và con số ấy chia hết cho bảy. Sau 400 năm cuốn lịch lặp lại trọn vẹn, kể cả thứ trong tuần.
Để đồng hồ chỉ được thứ trong tuần, người ta lắp vào đó một bánh răng có số răng chia hết cho bảy và một cần gạt đẩy nó mỗi ngày một lần. Không chức năng lịch nào khác đòi con số bảy: các tháng có 31 và 30, năm có 12 và 4. Bảy là con số duy nhất trong bộ máy không đến từ bầu trời mà do con người đặt vào.
Trong báo cáo, tuần trở thành một thang có đánh số thật sự: 2026-W35-4. Quy tắc ISO: tuần đầu năm là tuần chứa ngày thứ Năm đầu tiên. Theo truyền thống Mỹ, đó là tuần chứa ngày 1 tháng Giêng. Từ đó sinh ra chênh lệch một đơn vị và những lỗi báo cáo nổi tiếng ở ranh giới năm.
05 · Quy tắc viết
wk, tuần và ngày tháng có chữ W
Tuần không có ký hiệu SI quốc tế — văn bản kỹ thuật viết wk, tiếng Việt viết thẳng „tuần”. Chữ W hoa đã thuộc về oát. Trong cách viết lịch theo ISO 8601, tuần được đánh dấu bằng chữ W hoa với năm bốn chữ số: 2026-W35-4, trong đó 4 là thứ Năm. Các tuần được đánh số từ 01 đến 52 hoặc 53; không có tuần số không.
Một cái bẫy riêng là con số năm trong cách viết tuần. Tuần có năm của riêng nó: ngày 1 tháng Giêng 2027 rơi vào thứ Sáu, và theo ký hiệu ISO ngày ấy là 2026-W53-5, tức thuộc về năm trước. Những hệ thống lấy năm dương lịch và số tuần từ hai hàm khác nhau sẽ vẽ, ngay tại ranh giới ấy, một báo cáo cho tuần 53 của một năm không tồn tại.
06 · Các đơn vị lân cận
Tuần đứng giữa ngày và tháng, và cả hai mối nối đều lệch: một tháng chứa 4,35 tuần, một năm chứa 52 tuần và một ngày. Tuần chỉ khớp chính xác trong chu kỳ Gregory 400 năm — và đó là tỷ lệ chính xác duy nhất mà nó có.
1/7 tuần
604 800 s
4,35 tuần
Sự khép kín ấy còn cho một kết luận phụ, dễ kiểm bằng phép đếm: trong 400 năm, ngày mười ba rơi vào thứ Sáu 688 lần — nhiều hơn bất kỳ thứ nào khác. Chẳng có gì huyền bí: các tháng dài ngắn khác nhau phân bố không đều trên con số bảy, và chu kỳ thì hữu hạn.
07 · Phần lịch sử
Hai lần thử bãi bỏ con số bảy
La Mã sống theo chu kỳ chợ tám ngày: các chữ từ A đến H trong lịch, và cứ ngày thứ chín theo lối đếm La Mã là ngày chợ, khi nông dân kéo về thành phố. Tuần hành tinh bảy ngày đến muộn hơn và chia sẻ cuốn lịch với nundinae suốt vài thế kỷ trước khi đẩy chúng đi.
Trật tự kỳ lạ của các ngày — Mặt Trời, Mặt Trăng, Hỏa tinh, Thủy tinh, Mộc tinh, Kim tinh, Thổ tinh — không ứng với độ sáng cũng không ứng với khoảng cách. Nó hiện ra nếu đem 24 giờ trong ngày chia cho bảy thiên thể xếp vòng tròn: ngày kế tiếp bắt đầu bằng hành tinh cách ba chỗ. Từ đó có thứ Bảy của Thổ tinh, Sunday trong tiếng Anh và lundi trong tiếng Pháp.
Lịch Cộng hòa thay tuần bằng tuần mười ngày: ba tuần mười ngày một tháng, đúng ba mươi ngày, nghỉ vào décadi — một ngày trong mười thay vì một trong bảy. Nông dân và thợ thuyền tính ra rất nhanh. Napoléon trả lại tuần bảy ngày từ 1 tháng Giêng 1806; cuốn lịch không sống nổi mười ba năm.
Tuần năm ngày với ngày nghỉ trượt: công nhân được chia thành năm nhóm, mỗi nhóm một ngày nghỉ riêng, và nhà máy không bao giờ dừng. Hai năm sau đến tuần sáu ngày với ngày nghỉ chung gắn theo ngày tháng, và ngày 26 tháng Sáu năm 1940 tuần bảy ngày trở lại cùng Chủ nhật của nó.
Đơn vị không có chuẩn và không có hiện tượng
Mét có kinh tuyến, giây có ngày, kilôgam có quả cân. Tuần chẳng có gì cả: không quá trình tự nhiên nào để đo, không vật nào để đối chiếu. Chỉ có một cách kiểm tra một tuần — hỏi người hàng xóm hôm nay là thứ mấy. Chính vì thế nó không thể mất và không thể hỏng: phép đếm tuần không đứt cả trong cuộc cải cách Gregory năm 1582, khi mười ngày bị cắt khỏi lịch, lẫn khi nước Nga chuyển sang lịch mới năm 1918. Ngày tháng dịch đi, thứ trong tuần thì không.
Cả hai lần bãi bỏ con số bảy đều thất bại vì cùng một lý do: tuần không phải đại lượng vật lý mà là bộ đồng bộ xã hội. Toàn bộ giá trị của nó nằm ở chỗ mọi người đếm giống nhau. Nepreryvka đã phá đúng điều đó: nhà máy chạy không nghỉ, nhưng người chồng ở nhóm thứ nhất và người vợ ở nhóm thứ ba không có lấy một ngày rảnh chung, và „cuối tuần” thôi còn là từ có thể nói với tất cả mọi người cùng lúc. Một đơn vị không có chuẩn trong tự nhiên thì dựa vào sự đồng thuận — và sụp đổ đúng vào lúc sự đồng thuận ấy bị bãi bỏ bằng sắc lệnh.
Danh mục · đơn vị đo
Mỗi đại lượng một phiếu
Bảy đơn vị cơ bản của SI, hai mươi hai đơn vị dẫn xuất có tên riêng và các đại lượng ngoài hệ, thiếu chúng thì kỹ thuật lẫn lịch đều không chạy.