Oznaczenie stopnia Celsjusza to znak stopnia i wielka łacińska litera C, zapisane razem, ale ze spacją po liczbie: 36,6 °C. Wielka T oznacza temperaturę termodynamiczną w kelwinach, a mała t temperaturę w skali Celsjusza i to właśnie ona niemal zawsze stoi w dokumentach medycznych.
Temperatura ciała to temperatura rdzenia: krwi, mózgu i narządów wewnętrznych, którą organizm utrzymuje niemal na stałym poziomie. Skóra i pacha leżą w powłoce, która stygnie i nagrzewa się razem z pomieszczeniem, dlatego ich wskazania są niższe i zależą od tego, jak długo trzymano termometr i jak mocno przyciśnięto ramię.
Rtęć w szklanej rurce unosi się ze zbiorniczka pulsującego ciepłem do bursztynowej kreski 37,0 Wunderlicha, zatrzymuje się na niej i opada do niebieskiej linii przerywanej 36,6, po czym termometr się strząsa. Nad rurką unosi się mgiełka upału, na dole powoli obraca się płatek śniegu dreszczy, a po przerywanej krzywej dobowej pod symbolem przesuwa się czerwony znacznik, od porannego minimum do wieczornego maksimum.
Karta jednostki
temperatura rdzenia ciała karta 1/1 · wyd. 2026-09Temperatura ciała t · °C
Pochodna jednostka SI · wielkość: temperatura rdzenia ciała człowieka, stopień Celsjusza
Trzydzieści siedem stopni, które ostygły
W 1868 roku lipski profesor Carl Wunderlich wydał książkę, w której gorączka po raz pierwszy stała się liczbą. Przez lata wkładał chorym pod pachę termometr długości prawie stopy, czekał po kwadransie i zapisywał wskazania, tak że do wydania książki zebrało się, według jego słów, około dwudziestu pięciu tysięcy pacjentów i ponad milion pomiarów, z których wyszła norma 37 °C z rozrzutem od 36,2 do 37,5.
Przez półtora wieku ta liczba żyła w podręcznikach bez sprawdzenia, aż w końcu przeliczono ją od nowa. W 1992 roku u zdrowych ochotników pod językiem wyszło 36,8, w 2017 roku z danych trzydziestu pięciu tysięcy pacjentów wyszło 36,6, a w 2020 roku badacze ze Stanfordu, zestawiając zapisy weteranów wojny secesyjnej ze współczesnymi klinikami, doszli do wniosku, że Amerykanie stygną mniej więcej o 0,03 °C z każdą dekadą urodzenia.
Arkusz pokazuje, że ciało nie ma jednej normy: zależy ona od tego, gdzie włożono termometr, o której godzinie i komu, i wyjaśnia, dlaczego dawne 37 °C i dzisiejsze 36,6 mogą być zarazem prawdziwe.
01 · Definicja
rdzeń · miejsce · godzina · wiekTemperatura ciała to temperatura jego rdzenia, czyli krwi, mózgu i narządów wewnętrznych, wyrażona w stopniach Celsjusza. Organizm utrzymuje ją w wąskim korytarzu około 37 °C, bo właśnie w nim najlepiej działają enzymy, a podwzgórze pełni rolę termostatu, który włącza drżenie, pocenie się i zwężenie naczyń, gdy rdzeń odchodzi od wartości zadanej.
Wartość zadana nie stoi jednak w miejscu. W ciągu doby opisuje falę o rozmachu około pół stopnia z minimum nad ranem i maksimum bliżej wieczora, z wiekiem trochę się obniża, a u kobiet w drugiej połowie cyklu podnosi się o kilka dziesiątych. Dlatego norma to nie jedna liczba, lecz pas, który ma środek i szerokość.
Termometr tymczasem mierzy nie rdzeń, lecz to miejsce, w którym go umieszczono. Odbytnica jest najbliżej rdzenia i pokazuje o kilka dziesiątych więcej niż usta, ucho znajduje się gdzieś pomiędzy nimi, a pacha, otwarta na powietrze pomieszczenia, daje o pół stopnia mniej, i dlatego każde miejsce ma własny próg gorączki.
Dla kogo 37 to gorączka, a dla kogo norma
Po lewej termometr, którego rtęć unosi się do wskazania w tempie, w jakim nagrzewa się wybrane miejsce: pacha powoli, ucho w sekundę. Po prawej niebieskie kropki to dwieście czterdzieści zdrowych osób, zmierzonych tym samym sposobem, o tej samej godzinie i w tym samym wieku; spadają na skalę jedna po drugiej i układają się w dzisiejszą normę. Bursztynowa wypełniona góra to norma Wunderlicha ze środkiem 37,0, niebieska linia przerywana to środek obecnego tłumu, czerwona linia przerywana to próg gorączki dla tego miejsca, a ciągła czerwona igła to twoje wskazanie.
Gorączka jako wzrost, a nie próg
Z wiekiem zwykła temperatura się obniża, a odpowiedź na infekcję słabnie i u starszej osoby z zapaleniem płuc termometr może nigdy nie dojść do 37,8. Dlatego amerykańskie towarzystwo chorób zakaźnych IDSA dla mieszkańców domów opieki uznaje za gorączkę nie tylko jednorazowe wskazanie w ustach powyżej 37,8, ale także powtarzające się powyżej 37,2, doodbytnicze powyżej 37,5 lub wzrost o więcej niż 1,1 °C ponad zwykłą temperaturę tej osoby. Na scenie widać to po ustawieniu wieku na osiemdziesiąt: tłum przesuwa się w lewo, a to samo wskazanie leży znacznie dalej od jego środka.
02 · Przeliczanie
skale · dawne skale · miejsce pomiaruTa sama gorączka w pięciu skalach
Wpisz temperaturę w dowolnej skali, a arkusz przeliczy ją na stopnie Celsjusza, kelwiny i stopnie Fahrenheita, pokaże, jak zapisano by ją według Réaumura lub Rømera, i co pokazałby termometr w innym miejscu ciała, jeśli ta liczba została odczytana w ustach.
Reguła do zapamiętania: stopień Celsjusza równa się 1,8 stopnia Fahrenheita, więc jedna dziesiąta stopnia na naszym termometrze to prawie dwie dziesiąte na amerykańskim.
Słynne 98,6 °F to po prostu 37 °C Wunderlicha, przeliczone z dokładnością do dziesiątej. Sam Wunderlich zaokrąglał do całego stopnia, a przy przeliczeniu zaokrąglenie zniknęło i liczba zaczęła wyglądać dokładniej, niż została zmierzona, więc amerykańskie podręczniki przez pół wieku uczyły „normalnej” dziesiątej części, której w danych nie było.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Przyrządy pomiarowe
rtęć · termistor · podczerwień · kapsułkaCztery sposoby, by dosięgnąć rdzenia
Słupek, który nie chce wracać
W 1867 roku Thomas Allbutt wykonał termometr kliniczny długości sześciu cali, któremu wystarczało pięć minut, a przewężenie kapilary nad zbiorniczkiem uczyniło z niego termometr maksymalny: stygnąc, rtęć zrywa się w wąskim miejscu i słupek pozostaje na najwyższej kresce, dopóki termometr nie zostanie strząśnięty. Konwencja z Minamaty z 2013 roku zakazała produkcji termometrów rtęciowych od 2020 roku, a dziś ich miejsce zajęły galinstan i elektronika.
Piknięcie, zanim się nagrzeje
W końcówce elektronicznego termometru siedzi termistor, którego opór spada wraz ze wzrostem temperatury, i przyrząd mógłby uczciwie czekać, aż czujnik się nagrzeje. Większość modeli tak nie robi: rejestrują pierwsze sekundy nagrzewania, niebieską krzywą, przedłużają ją obliczeniami aż do szczytu i piszczą, choć sam czujnik, bursztynowa linia przerywana, do czerwonej linii jeszcze nie doszedł. Norma ISO 80601-2-56 dopuszcza taki tryb, ale wymaga od niego tej samej laboratoryjnej dokładności ±0,3 °C co od bezpośredniego.
Temperatura odczytana światłem
Błona bębenkowa jest zasilana tą samą tętnicą co podwzgórze, a jej promieniowanie podczerwone mówi o rdzeniu niemal bez opóźnienia, dlatego termometr uszny pokazuje liczbę w sekundę. Myli się z powodu geometrii: jeśli przewód słuchowy nie został wyprostowany, a czujnik patrzy na zimną ścianę, wskazanie spada o pół stopnia, a czołowe termometry bezdotykowe, które mierzą skórę, mylą się jeszcze bardziej i zależą od wiatru i potu.
Termometr, który się połyka
Kapsułkę z kwarcowym czujnikiem wymyślono w NASA w latach 1980 do śledzenia przegrzania kosmonautów, a dziś połykają ją maratończycy, strażacy i żołnierze przed treningiem w upale. Przechodzi przez jelita w ciągu doby–dwóch i przez cały ten czas przekazuje na zewnątrz temperaturę rdzenia, tak że widać cały rytm dobowy i wzrost przy wysiłku, a nie jeden punkt rano.
05 · Zasady zapisu
znak · spacja · miejsceBez miejsca pomiaru liczba jest niepełna
Temperaturę ciała zapisuje się z przecinkiem dziesiętnym i jedną cyfrą po nim, po spacji stawia się °C, a w zapisie medycznym obok wskazuje się, gdzie stał termometr, bo od tego zależy próg.
Pierwszy wiersz po prawej skleja liczbę ze znakiem, drugi nie podaje ani skali, ani miejsca, a trzeci rozdziela oznaczenie °C spacją. Kelwin zapisuje się bez znaku stopnia od 1967 roku, setnych części stopnia termometr domowy nie rozróżnia, a samo 98,6 bez skali czytelnik w Europie wziąłby za śmiertelną gorączkę.
06 · Jednostki sąsiednie
kelwin · Fahrenheit · RéaumurWokół temperatury ciała stoją kelwin, przez który stopień Celsjusza jest zdefiniowany w układzie SI, stopień Fahrenheita, w którym mierzy się ją w USA i dlatego zapisuje w połowie literatury medycznej, oraz stopień Réaumura, który stał na domowych termometrach Europy do końca dziewiętnastego wieku.
Jednostka podstawowa SI; różnica jednego kelwina równa się różnicy jednego stopnia Celsjusza.
Skala z 1724 roku, której drugim punktem odniesienia była właśnie temperatura człowieka.
Osiemdziesiąt stopni między lodem a wrzeniem; mierzono nim łaźnię i chorego w dziewiętnastym wieku.
07 · Dział historyczny
archiwum · od termoskopu do StanforduJak gorączka stała się liczbą, a liczba ostygła
{title}
{text}
Pradziadek był cieplejszy o pół stopnia
Niebieska linia to średnia temperatura mężczyzn według dekady urodzenia w pracy Protsiv i Parsonnet z 2020 roku: spadek około 0,03 °C na dekadę, u urodzonych na początku dziewiętnastego wieku o 0,59 °C wyższa niż obecnie. Bursztynowa linia przerywana to norma 37,0, czerwony znacznik biegnie wzdłuż linii od pradziadka do praprawnuka.
Autorzy wiążą stygnięcie z tym, że ludzie rzadziej chorują na przewlekłe infekcje, żyją w cieple i zużywają mniej energii na ogrzewanie, a więc Wunderlich mógł mierzyć uczciwie, tylko inną populację.
Skąd naprawdę wzięło się 37 stopni
Wunderlich mierzył pod pachą termometrami długości około dwudziestu dwóch centymetrów, które trzymano po piętnaście—dwadzieścia minut, i zestawiał zapisy w średnie, nie publikując ani tabel źródłowych, ani godziny, o której zdjęto każde wskazanie. Dlatego liczby 37 °C nie da się przeliczyć na podstawie jego danych: znany jest tylko wynik, a rozrzut, pora doby i skład chorych pozostały w dziennikach klinicznych Lipska.
W latach 1990 Philip Mackowiak znalazł w Muzeum Mütter w Filadelfii jeden z termometrów Wunderlicha i sprawdził go: przyrząd zawyżał o 1,4—2,2 °C względem współczesnego wzorca. Czy był to akurat roboczy instrument kliniki, nie wiadomo, ale samo znalezisko pokazało, że termometry tamtych czasów sprawdzano między sobą, a nie według wspólnego wzorca, i że błąd skali mógł z łatwością być większy niż różnica między 37,0 a 36,6.
Za to badanie z 2020 roku opierało się nie na jednym przyrządzie, lecz na trzech ogromnych zbiorach, czyli wojskowych zapisach weteranów, ogólnokrajowym badaniu z lat 1970 i pół miliona pomiarów kliniki ze Stanfordu, a trend przeszedł w obrębie każdego zbioru osobno, gdzie termometry są z jednego pokolenia. Podobne stygnięcie znaleziono też u ludu Tsimane w Boliwii, u którego przez szesnaście lat obserwacji średnia spadła prawie o pół stopnia, więc błąd przyrządu nie tłumaczy wszystkiego: ciało naprawdę stygnie.
Siedem jednostek podstawowych SI
Katalog wielkości
Medycyna
Kropla kwasu zmienia kolor soku, sól barwi płomień, woda zamarza od stuknięcia. Pod nimi wszystkie karty Simetrium według dziedzin i alfabetycznie.
Otwórz indeks →