Załamki i odstępy oznacza się wielkimi literami łacińskimi — P, Q, R, S, T, odstęp PR, zespół QRS, odstęp QT — a mała litera c w QTc oznacza corrected, czyli poprawiony na częstość rytmu. Szybkość zapisuje się mm/s, wzmocnienie mm/mV.
Kratka jest jednostką papieru, a nie czasu: 40 ms oznacza tylko przy szybkości 25 mm/s, a przy 50 mm/s ta sama kratka to już 20 ms. I QT nie jest równe QTc: pierwszy odstęp mierzy się wprost na zapisie, drugi oblicza ze wzoru, i dla tego samego zapisu różne wzory dają różne liczby.
Rysik raz po raz kreśli na papierze milimetrowym dwa cykle serca, zaczynając od ochrowego impulsu kalibracyjnego o wysokości dziesięciu kratek. Drugi załamek R przebija literę T na wylot, nad zapisem ochrowy cyrkiel rozciąga się od jednego R do następnego, na dole śliwkowy cyrkiel odmierza odstęp QT od początku Q do końca załamka T, a sam załamek T od czasu do czasu zapala się śliwkowym światłem.
Karta jednostki
przesuw · wzmocnienie · kratka karta 1/1 · wyd. 2026-09Papier EKG 25 mm/s · 10 mm/mV · QTc
Jednostka pozaukładowa zapisu · wielkość: czas i napięcie na zapisie, 1 kratka = 40 ms × 0,1 mV
Milimetr, który bije
Gdy kardiolog przykłada linijkę do zapisu, mierzy nie milimetry, lecz czas i napięcie: papier przesuwa się pod rysikiem z szybkością 25 milimetrów na sekundę, a rysik wychyla się o dziesięć milimetrów na każdy miliwolt. Dlatego jedna mała kratka siatki to jednocześnie 40 milisekund w poziomie i 0,1 miliwolta w pionie, a po liczbie kratek między dwoma załamkami R lekarz od razu podaje tętno.
Najbardziej kapryśnym odcinkiem zapisu jest odstęp QT, od początku zespołu komorowego do końca załamka T. Skraca się, gdy serce bije szybciej, i w 1920 roku fizjolog Henry Bazett zaproponował, by dzielić go przez pierwiastek kwadratowy z odstępu RR, aby porównywać ludzi o różnym tętnie. Wzór okazał się prosty, a przez to nieśmiertelny, choć przy szybkim rytmie wyraźnie zawyża wynik, i przez to wielu zdrowych ludzi dostało w opisie rozpoznanie „wydłużony QT”.
Arkusz drukuje żywy zapis, mierzy go cyrklem i pokazuje, co dzieje się z kratką przy innej szybkości, a z QTc przy innym wzorze.
01 · Definicja
szybkość · wzmocnienie · odstępy · poprawkaPapier EKG to papier milimetrowy, na którym elektrokardiograf kreśli różnicę potencjałów między elektrodami jako funkcję czasu. Skalę wyznaczają dwie umowy: szybkość przesuwu 25 mm/s i wzmocnienie 10 mm/mV, tak że milimetr w poziomie to 40 ms, a w pionie — 0,1 mV; co piąta linia jest grubsza i wyznacza dużą kratkę o wartości 200 ms i 0,5 mV.
Kratka zmienia papier w przyrząd. Odległość między dwoma załamkami R daje odstęp RR, a z niego częstość pracy serca; szerokość zespołu QRS pokazuje, czy pobudzenie szybko przeszło przez komory, a odstęp QT — jak długo trwa cały ich skurcz elektryczny, od początku depolaryzacji do końca repolaryzacji.
Odstęp QT wydłuża się przy wolnym rytmie i skraca przy szybkim, dlatego sprowadza się go do częstości 60 na minutę, czyli do odstępu RR równego jednej sekundzie. Bazett dzielił QT przez pierwiastek z RR, Fridericia w tym samym roku — przez pierwiastek sześcienny, później pojawiły się liniowe poprawki Framingham i Hodgesa; wszystkie zgadzają się przy sześćdziesięciu uderzeniach i rozchodzą się tym mocniej, im dalej tętno od tego punktu.
Ile kratek w jednym uderzeniu
Zapis przesuwa się od prawej do lewej z wybraną szybkością, a rysik przy prawym brzegu kreśli serce o zadanym tętnie; po lewej stoi ochrowy prostokąt — kalibracyjny miliwolt. Przy każdym kolejnym uderzeniu ochrowy cyrkiel u góry rozciąga się od jednego załamka R do następnego, a śliwkowy na dole — od początku Q do końca T, a nad nimi podpisano, ile to milimetrów na papierze i milisekund w sercu. Suwak QTc ustala własność samego serca, a zapis aparat rysuje według niej uczciwie, tak jak robi to żywa fizjologia.
Piruet na zapisie
Gdy powrót komór do stanu spoczynku się przedłuża, w okno wrażliwości na końcu załamka T może wpaść przedwczesne pobudzenie i wtedy na zapisie pojawia się „piruet” (torsades de pointes) — częstoskurcz komorowy, w którym zespoły to rosną, to się zwężają, jakby zapis skręcał się wokół linii. Ryzyko wyraźnie rośnie przy QTc powyżej 500 ms i właśnie dlatego dziesiątki leków — od antybiotyków po przeciwhistaminowe — sprawdza się pod kątem wydłużenia QT, a kilka z nich w latach 1990. wycofano ze sprzedaży, gdy okazało się, że wydłużają odstęp także u zdrowych ludzi.
02 · Przeliczanie
25 mm/s · 50 mm/s · amplitudaZ kratek na milisekundy i miliwolty
Wpisz długość na zapisie w milimetrach lub kratkach, czas w milisekundach albo tętno, a arkusz przeliczy jedno na drugie dla obu szybkości przesuwu. Trzecia zakładka odczytuje tę samą liczbę jako wysokość załamka i przelicza milimetry na miliwolty przy różnym wzmocnieniu.
Reguła do zapamiętania: tętno równa się 300 podzielone przez liczbę dużych kratek między załamkami R albo 1500 podzielone przez liczbę małych — ale tylko przy szybkości 25 mm/s.
Zanim lekarz zacznie liczyć kratki, patrzy na impuls kalibracyjny na początku zapisu: jeśli ma on pięć milimetrów, a nie dziesięć, aparat zapisał krzywą przy połowie wzmocnienia i wszystkie załamki są w rzeczywistości dwa razy wyższe. Podobnie z opisem szybkości w rogu: przy 50 mm/s zespoły wyglądają na szerokie, i nieświadomy tego czytelnik rozpozna blok odnogi pęczka Hisa tam, gdzie go nie ma.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Przyrządy pomiarowe
struna · głowica termiczna · holter · zegarekOd struny wielkości tony do bransoletki
Posrebrzana nić między magnesami
Willem Einthoven napiął cieniutką posrebrzaną nić kwarcową między biegunami elektromagnesu: prąd serca odchylał ją, a cień nici w wiązce światła padał na poruszającą się płytę fotograficzną. Aparat ważył około 270 kilogramów, obsługiwało go pięć osób, ręce i nogę chorego zanurzano w naczyniach z roztworem soli, a siatka na zapisie pojawiła się właśnie wtedy — odbijano ją, aby mierzyć czas na zapisie.
Dwanaście odprowadzeń w dziesięć sekund
Nowoczesny aparat digitalizuje sygnał z dziesięciu elektrod setki razy na sekundę, składa z niego dwanaście odprowadzeń i drukuje je głowicą termiczną na papierze z już wydrukowaną czerwoną siatką. Szybkość przesuwu zadaje teraz nie silnik, lecz program, dlatego norma wymaga, aby sam papier był liniowany dokładnie: błąd siatki o pół milimetra na dużą kratkę przesuwa każdy zmierzony odstęp o dziesięć procent.
Plecak Holtera
Biofizyk Norman Holter pod koniec lat 1940. nosił na plecach plecak ważący około 38 kilogramów, który przesyłał jego EKG drogą radiową, a dekadę później zmniejszył aparat do magnetofonu na pasku. Doba zapisu przy 25 mm/s to ponad dwa kilometry papieru, dlatego holtera się nie drukuje, lecz przegląda na ekranie w przyspieszonym trybie, a kratka zamienia się w liczbę pikseli.
Pierwsze odprowadzenie na nadgarstku
Zegarek z elektrodą rejestruje jedno odprowadzenie, podobne do pierwszego standardowego: tylna pokrywa dotyka jednej ręki, a palec drugiej leży na koronce. Pół minuty takiego zapisu wystarczy, by wykryć migotanie przedsionków, a plik, który zegarek przekazuje lekarzowi, nadal jest rysowany na czerwonej siatce 25 mm/s i 10 mm/mV — inaczej kardiolog nie mógłby go odczytać.
05 · Zasady zapisu
wzór · jednostka · szybkośćQTc bez nazwy wzoru jest nieczytelne
Odstępy zapisuje się w milisekundach lub sekundach, a nie w kratkach, tętno — w uderzeniach na minutę, przy QTc podaje się wzór, a w opisie zapisu — szybkość i wzmocnienie, jeśli nie są standardowe.
Pierwszy wiersz po prawej nie podaje ani jednostki, ani wzoru, a drugi zapisuje odstęp w kratkach, które przy nieznanej szybkości mogą oznaczać i 440, i 220 ms. W trzecim sekundy pomylono z milisekundami, w czwartym tętno wyrażono w hercach, choć 75 uderzeń na minutę to 1,25 Hz, w piątym „sek” stoi zamiast przyjętego s, a w ostatnim rosyjski skrót milisekundy wpisano łacińskimi literami i staje się on bezsensem: „mc” nic nie znaczy.
06 · Jednostki sąsiednie
milisekunda · miliwolt · uderzenia na minutęKratka EKG stoi na przecięciu trzech jednostek: milisekundy w poziomie, miliwolta w pionie i uderzenia na minutę, które wynika z odstępu RR.
Czterdzieści milisekund — jedna kratka przy 25 mm/s, dwadzieścia — przy 50.
Załamek R ma zwykle od 0,5 do 2 mV, czyli od pięciu do dwudziestu kratek.
Sześćdziesiąt podzielone przez RR w sekundach; przy RR równym dokładnie 1 s QT i QTc są takie same.
07 · Dział historyczny
archiwum · od buldoga Wallera do ICH E14Jak serce nauczyło się pisać na papierze milimetrowym
{title}
{text}
O ile Bazett dodaje za dużo
Śliwkowa krzywa to różnica między QTc według Bazetta i według Fridericii dla serca o prawdziwym QTc 400 ms przy różnym tętnie; pozioma linia to zerowa różnica przy sześćdziesięciu uderzeniach. Czerwony znacznik biegnie wzdłuż krzywej od bradykardii do tachykardii.
Przy stu dwudziestu uderzeniach Bazett dodaje prawie pięćdziesiąt milisekund i prawidłowy zapis przekracza próg 450, dlatego organy regulacyjne przy badaniach leków wolą Fridericię.
Kratka jako jednostka, którą trzeba sprawdzać za każdym razem
Milimetr na zapisie nie ma własnej wartości: czas i napięcie zyskuje dopiero razem z dwoma ustawieniami aparatu. Dlatego każdy zapis zaczyna się od sprawdzenia wprost na papierze — aparat podaje na wejście dokładnie jeden miliwolt na dwieście milisekund i rysuje prostokąt, po którego wysokości sprawdza się wzmocnienie, a po szerokości szybkość. Jeśli prostokąt ma dziesięć kratek wysokości i pięć szerokości, wszystko inne na zapisie można mierzyć kratkami.
Standardowe 25 mm/s utrwaliło się, gdy krzywą pisano rysikiem na rolce papieru; tę szybkość łatwo było utrzymać silnikiem, a kratka 40 ms okazała się dość drobna, by widzieć zespół QRS, i dość duża, by zmieścić na arkuszu dziesięć sekund. W części krajów Europy woli się 50 mm/s, przy której kratka to 20 ms i wąskie załamki czyta się lepiej, tak że opisu bez podanej szybkości nie da się sprawdzić na zapisie.
QTc dodaje do tej papierowej metrologii jeszcze jedną warstwę: jest to wielkość już nie zmierzona, lecz obliczona, i jej wartość zależy od wybranego wzoru równie mocno jak od samego zapisu. Wytyczna ICH E14 dotycząca oceny leków wymaga podania sposobu poprawki i porównania leku z placebo pod względem zmiany QTc, a progiem niepokoju nazywa przyrost około pięciu milisekund — jedną ósmą małej kratki.
Siedem jednostek podstawowych SI
Katalog wielkości
Medycyna
Kropla kwasu zmienia kolor soku, sól barwi płomień, woda zamarza od stuknięcia. Pod nimi wszystkie karty Simetrium według dziedzin i alfabetycznie.
Otwórz indeks →