LD₅₀ zapisuje się wielkimi literami łacińskimi, a 50 jako indeks dolny. To dawka, po której w doświadczeniu ginie połowa zwierząt. Jednostką jest miligram substancji na kilogram masy ciała, mg/kg. Zawsze podaje się obok gatunek zwierzęcia i drogę podania: doustnie, dożylnie.
mg/kg ciała i mg/kg produktu: pierwsze to dawka, drugie to zawartość substancji w żywności. LD₅₀ zwierząt i dawka niebezpieczna dla człowieka: człowieka się nie bada, jego próg szacuje się na podstawie przypadków zatruć. Oraz LD₅₀ i LDLo, czyli najmniejsza dawka, przy której opisano zgon.
Muchomor zielonawy kołysze się, spod kapelusza sypią się zarodniki. Stoi przez literę L: oliwkowy kapelusz, białe blaszki, pierścień na trzonie i bulwa u podstawy. Po prawej niebieski słupek unosi się w menzurce do czerwonej kreski 0,1 mg/kg: tyle dorosły dostaje z jednego grzyba. Na dole znacznik jedzie po skali logarytmicznej do kreski 0,1. Niebieska kropka przy 150 to kofeina dla porównania. Miga wskaźnik nagrywania.
Karta jednostki
mikologia wyd. 2026-10Toksyczność LD₅₀, mg/kg
Pochodna jednostka SI · wielkość: dawka substancji na jednostkę masy ciała
Dlaczego jeden grzyb wystarczy dorosłemu człowiekowi
Muchomor zielonawy średniej wielkości waży około trzydziestu gramów. W każdym gramie jego miąższu jest mniej więcej ćwierć miligrama amatoksyn. W jednym grzybie wychodzi razem około siedmiu i pół miligrama. To mniej niż ziarenko soli.
Niebezpieczna jest nie masa trucizny, lecz jej dawka na kilogram ciała. Dla amatoksyn dawkę niebezpieczną dla człowieka szacuje się na około 0,1 mg/kg. Siedem i pół miligrama na siedemdziesiąt kilogramów to 0,11 mg/kg, czyli dokładnie próg. Dziecku o tej samej masie takiego grzyba starczy z dużym zapasem.
Dla porównania: dawka niebezpieczna kofeiny to rzędu 150 mg/kg. Amatoksyny działają półtora tysiąca razy silniej. Gotowanie i suszenie ich nie niszczą. Dlatego muchomora zielonawego żadna obróbka nie czyni jadalnym, a grzyba, którego się nie zna, po prostu się nie je.
01 · Definicja
masa grzyba · zawartość · masa ciałaTaka sama ilość substancji działa silniej na mały organizm niż na duży. Dlatego dawkę liczy się na kilogram masy ciała. Masę substancji w miligramach dzieli się przez masę ciała w kilogramach.
LD₅₀ to dawka, przy której w doświadczeniu ginie połowa zwierząt. Oznacza się ją na myszach lub szczurach według wytycznych OECD. Dla człowieka takiej dawki się nie mierzy. Szacuje się ją na podstawie opisanych zatruć i doświadczeń na zwierzętach, dlatego zawsze towarzyszy jej dopisek „szacunek”.
Amatoksyny zatrzymują w komórkach wątroby enzym, który przepisuje geny. Komórki przestają odnawiać swoje białka i stopniowo giną. Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się po 6—24 godzinach, gdy trucizna jest już w wątrobie. Dlatego po zjedzeniu nieznanego grzyba od razu dzwoni się do ośrodka toksykologicznego, nie czekając, aż zrobi się niedobrze. Leczenie istnieje, a im wcześniej się je zacznie, tym lepiej.
Czy wystarczy jeden grzyb
Po lewej stoi waga kuchenna z grzybem. Wybierz grzyb i ustaw masę zjedzonego, zawartość toksyny i masę człowieka. Po prawej menzurka pokazuje dawkę na kilogram ciała: niebieski słupek to dawka, czerwona kreska to szacunek dawki niebezpiecznej 0,1 mg/kg. „Przekrój na pół” dzieli grzyb na dwie części, „Jeszcze jeden grzyb” kładzie na wagę drugi. Kolorem oliwkowym pokazano grzyb i toksynę, niebieskim dawkę i masę ciała, czerwonym próg. Na dole są trzy widoki. „Dawka” — dawka dla ludzi o różnej masie. „Ile grzybów” — ile sztuk każdego grzyba daje próg. „Obok kofeiny” — ta sama dawka na skali innych substancji.
Nie czekać na objawy, tylko dzwonić
Przez pierwsze godziny po takim grzybie człowiek czuje się normalnie. To nie znaczy, że obeszło się bez skutków: trucizna działa powoli. Jeśli zjedzono grzyba, co do którego nie ma pewności, od razu dzwoni się do ośrodka toksykologicznego lub na pogotowie i zachowuje resztki grzyba do oznaczenia. Domowe próby — srebrna łyżeczka, cebula, kolor na przekroju — nie wykrywają trującego grzyba.
02 · Przeliczanie
jednostki · grzyby · substancjeZ miligramów na kilogram na sztuki i filiżanki
Wpisz dawkę na kilogram i masę ciała. Pierwsza zakładka przeliczy dawkę na inne jednostki i na miligramy na człowieka. Druga pokaże, ile grzybów każdego gatunku daje tę dawkę. Trzecia zestawia szacunki LD₅₀ różnych substancji — z gatunkiem zwierzęcia i drogą podania.
0,1 mg/kg to nie linia, poniżej której jest bezpiecznie. Ludzie różnie znoszą tę samą dawkę, a zawartość toksyny w grzybach zmienia się kilkakrotnie. Dlatego każdą ilość takiego grzyba uważa się za niebezpieczną.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Przyrządy pomiarowe
chromatograf · test immunologiczny · waga · suszenieToksynę znajduje się w laboratorium, a nie w kuchni
Chromatograf
Wyciąg z grzyba przepompowuje się przez cienką kolumnę. Różne substancje przechodzą ją z różną prędkością i wychodzą po kolei. Detektor na wyjściu wychwytuje światło o długości fali 303 nm, które pochłaniają amanityny. Pole każdego piku porównuje się ze wzorcem i otrzymuje zawartość toksyny w miligramach na gram.
Test immunologiczny
W szpitalu amatoksyn szuka się w moczu pacjenta. Przeciwciała na dnie studzienek wiążą toksynę, a po zabarwieniu widać, ile jej jest w próbce. Badanie trwa około godziny i wychwytuje nanogramy na mililitr. Pomaga lekarzowi ocenić, czy doszło do zatrucia, zanim pojawią się objawy.
Waga
Dawka zależy od tego, ile grzyba zjedzono. Dlatego w ośrodku toksykologicznym pytają, ile było grzybów, jakiej wielkości i co z nich zostało. Resztki się waży i oddaje mykologowi: po nich oznacza się gatunek i szacuje masę zjedzonego.
Suszenie i gotowanie
Amatoksyny to niewielkie cykliczne cząsteczki odporne na ciepło. Po wysuszeniu grzyb traci wodę, a toksyna zostaje, i w przeliczeniu na gram suchej masy jest jej dziesięć razy więcej. Gotowanie jej nie niszczy, a wywar nie unosi całej toksyny. Dlatego obróbka nie czyni takiego grzyba jadalnym.
05 · Zasady zapisu
gatunek · droga · szacunekPrzy LD₅₀ zawsze zapisuje się, kto i jak
LD₅₀ zapisuje się w miligramach na kilogram masy ciała i podaje gatunek zwierzęcia oraz drogę podania. Dawkę niebezpieczną dla człowieka zapisuje się z dopiskiem „szacunek”. Zawartość substancji w produkcie zapisuje się osobno, w miligramach na gram produktu.
Bez gatunku i drogi podania LD₅₀ nie da się porównywać: u myszy i człowieka, doustnie i dożylnie liczby różnią się kilkakrotnie. Dla człowieka jest tylko szacunek. Zawartość w grzybie podaje się na gram grzyba, a nie na kilogram ciała. Większa liczba LD₅₀ oznacza, że substancja jest mniej trująca, a nie bardziej. Dawka na człowieka bez masy ciała nic nie mówi. A poniżej szacunku dawki niebezpiecznej bezpieczeństwo się nie zaczyna.
06 · Jednostki sąsiednie
dawka na kilogramMiligram na kilogram ciała to ta sama miara, co przy kofeinie i suplementach sportowych. Dawka robocza kofeiny to 3—6 mg/kg, kreatyny w fazie ładowania 0,3 g/kg. Różnica w stosunku do amatoksyn to tysiące razy: ta sama waga musi odmierzyć i filiżankę kawy, i ułamek jednego grzyba.
3—6 mg/kg dawka robocza, t½ około 5 h.
g/kgFaza ładowania 0,3 g/kg na dobę.
ng/gŚladowe ilości substancji w produkcie.
07 · Dział historyczny
archiwum · od Paracelsusa do enzymuJak zaczęto mierzyć toksyczność na kilogram
{title}
{text}
Dawka dla człowieka to zawsze szacunek
LD₅₀ mierzy się na zwierzętach według standardowych zasad OECD: podaje się dawkę, obserwuje, zmienia dawkę. U ludzi tak się nie robi. Dawkę niebezpieczną dla człowieka wyprowadza się z opisanych zatruć: ile grzybów zjedzono, jakiej wielkości, co stało się z chorym. W każdym takim obliczeniu jest wiele niewiadomych.
Zawartość toksyny w grzybie mierzy się już dokładnie — chromatografem, według wzorca czystej α-amanityny. Ale i ona zmienia się od grzyba do grzyba kilkakrotnie. Dlatego liczba „jeden grzyb” to rząd wielkości, a nie obietnica. Po prawej chromatogram: pik amanityny rośnie, gdy na kolumnę podaje się próbkę.
Siedem jednostek podstawowych SI
Katalog wielkości
Mykologia i dawka · 14 paszportów
Kropla kwasu zmienia kolor soku, sól barwi płomień, woda zamarza od stuknięcia. Pod nimi wszystkie karty Simetrium według dziedzin i alfabetycznie.
Otwórz indeks →