De letter g hangt aan een veer en houdt met zijn staart een paperclip vast die ongeveer een gram weegt. De veer rekt uit, schommelt een paar keer en komt tot rust, en de wijzer eraan schuift over de schaal rechts tot de markering 1 g. Links vallen druppels uit een pipet en vult een kubus van een kubieke centimeter zich langzaam met water, en verzamelt zo precies het gram waarmee de eenheid begon; rechts wiegt een veer en in de lucht flitst een suikerkorrel op.
Eenheidsblad
SI · grootheid: massa blad 1/1 · herz. 2026-09Gram g
SI-deeleenheid · grootheid: massa · een duizendste kilogram
Waarom bakkers kopjes niet vertrouwen
Een recept vraagt om een kop bloem, en twee mensen aan weerszijden van de oceaan vullen die verschillend: de een schept rechtstreeks uit de zak en drukt aan, de ander schept met een lepel en strijkt de top af met een mes, zodat hun deeg bijna een vijfde van elkaar verschilt. Het geschil wordt beslecht door de weegschaal, die in het ene geval honderdvijfentwintig gram aangeeft en in het andere honderdvijftig, en vanaf dat moment hangt het recept niet meer af van de handen.
De gram is de meest alledaagse eenheid van massa: in grammen staan het gewicht van levensmiddelen op de verpakking, doses van medicijnen en vitamines, het gewicht van een brief bij de post en de eiwitten op je bord. Hij is handig omdat hij past bij de maat van dingen die je in je hand neemt, en omdat hij van begin af aan aan water gebonden was, zodat een kubieke centimeter water ook nu nog bijna precies een gram weegt.
Maar die overeenkomst geldt alleen voor water, en alle verwarring in de keuken komt voort uit het feit dat volume en massa verschillende dingen meten. Bloem is luchtig, honing dicht, zout zwaarder dan suiker, en dezelfde lepel draagt nu eens twee gram en dan weer zeven, terwijl een gram een gram blijft, in welk vat en op welke planeet je hem ook weegt.
De gram schrijf je met een kleine Latijnse g, zonder punt en met een spatie na het getal: 250 g. Een hoofdletter G is het voorvoegsel giga, en de afkortingen „gr” en „gm” erkennen de normen niet: de eerste wordt verward met het grein, de tweede leeft uit gewoonte voort in Engelstalige recepten, maar bestaat in het SI niet.
De gram meet massa, geen gewicht: op de Maan blijft een pak van 250 g gewoon 250 g, maar het drukt zes keer zwakker op een veer. Een gram is ook niet gelijk aan een milliliter: die overeenkomst geldt alleen voor water, terwijl een glas bloem bijna de helft weegt van een glas water, en een glas honing bijna anderhalf keer zoveel.
01 · Definitie
deel van de kilogram · massa en volume · massa en gewichtDe gram is een SI-deeleenheid van massa, gelijk aan een duizendste kilogram; het symbool is g. Sinds 2019 is de kilogram gedefinieerd via een vaste waarde van de constante van Planck, en de gram erft die definitie zonder eigen standaard, terwijl de kilogram historisch zelf als duizend gram bedacht was, zodat de basiseenheid haar naam van de deeleenheid kreeg.
Massa hangt via de dichtheid samen met volume, en alleen bij water ligt die verhouding dicht bij één: een kubieke centimeter water weegt bij vier graden 0,99997 g en bij kamertemperatuur 0,998 g. Bij alle andere stoffen lopen gram en milliliter uiteen, en des te sterker naarmate de stof luchtiger is, omdat in een stortgoed het volume wordt ingenomen door de korrels en door de lucht ertussen.
De massa hangt niet af van de plaats, het gewicht daarentegen — de kracht waarmee een lichaam op zijn steun drukt — is evenredig met de valversnelling. Op aarde drukt een gram met een kracht van ongeveer 9,8 millinewton, op de Maan met ongeveer 1,6, en daarom kunnen veerweegschalen die in de ene stad zijn geijkt er in een andere tienden van een procent naast zitten, terwijl balansen, die massa’s rechtstreeks vergelijken, zich helemaal niet vergissen.
Hoeveel gram er in een kop past
Links staat een maatbeker op een keukenweegschaal: het product rolt of stroomt tot aan de rand, het display telt de grammen op, daarna loopt de beker leeg en begint alles opnieuw. Rechts acht producten in dezelfde maat: de lengte van de balk is de massa bij gewoon vullen, de dunne snorharen zijn de spreiding van gezeefd tot aangedrukt, en de blauwe stippellijn is water, waarbij een milliliter gelijk is aan een gram.
Een halve kop bloem is lucht
Bloemdeeltjes zijn kleiner dan een tiende millimeter en haken in elkaar, zodat er veel lucht tussen blijft, en hoeveel hangt ervan af hoe de bloem in de kop terechtkwam. Gezeefd ligt ze luchtig, uit de zak geschept wordt ze door de druk verdicht, en een en dezelfde kop bevat van honderdtwintig tot honderdzestig gram. Suikerkorrels zijn groot en glad en leggen zich bijna hetzelfde neer hoe je ze ook behandelt, zodat hun spreiding vele malen kleiner is, en vloeistoffen hebben er helemaal geen, afgezien van wat aan de wanden blijft.
02 · Omrekening
eenheden van massa · volume van een stof · gewichtGrammen, ounces en milliliters
Voer een massa in grammen of in een andere maat in, en het blad rekent haar om in de rest. Het tweede tabblad toont welk volume dezelfde massa inneemt bij verschillende stoffen, van water tot kwik en van bloem tot goud, en het derde met welke kracht die massa op aarde, op de Maan, op Mars en op Jupiter op haar steun drukt.
Ezelsbruggetje: een ounce is ongeveer achtentwintig en een derde gram, een pond ongeveer vierhonderdvierenvijftig, en een liter water is een kilogram.
Er is de gewone ounce en de troy ounce, die een tiende zwaarder is, en de fluid ounce is zelfs een maat van volume; in kookboeken, apothekersrecepten en op de metaalmarkt staan achter één woord drie verschillende getallen. De dichtheden van stortgoederen in de tabel zijn typische stortwaarden, en voor een bepaalde bloem of zout kunnen ze een tiende afwijken.
| Grootheid | Waarde | Toelichting |
|---|---|---|
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Meetinstrumenten
veer · krachtopnemer · compensatie · kwartsVier manieren om een gram te voelen
Weegschalen die eigenlijk kracht meten
Een veerunster rekt uit in verhouding tot de kracht, niet tot de massa, en haar schaal is alleen in grammen verdeeld omdat aan het aardoppervlak het ene vrijwel eenduidig met het andere samenhangt. Aan de evenaar wijst ze een half procent minder aan dan aan de pool; voor de markt onmerkbaar, voor het laboratorium onaanvaardbaar — daarom zijn veerweegschalen bijna uit laboratoria verdwenen.
Een aluminium balk in plaats van een veer
In keuken- en briefweegschalen zit een metalen balk met opgeplakte dunne folieroosters, en onder een last buigt de balk een fractie van een millimeter, zodat de weerstand van de roosters met tienden van een procent verandert. Een brugschakeling maakt van die verandering een spanning en een processor daarvan grammen, en daarom zetten weegschalen zich bij het inschakelen op nul: ze onthouden niet de nul, maar hun balk zonder last.
Weegschalen die niets buigen
In een analytische balans beweegt de last de hefboom niet: een positiesensor merkt de eerste uitwijking op, en een spoel in het veld van een permanente magneet trekt de hefboom meteen terug. De massa wordt afgelezen aan de stroom die daarvoor nodig was, en zo onderscheidt de balans een tiende milligram bij een afweging van tweehonderd gram — een tweemiljoenste van de last.
Een nanogram, gehoord in de frequentie
Waar een miljardste gram telt, weegt men zonder schaal: een dun kwartsplaatje trilt met enkele megahertz, en elke nanogram film die zich erop afzet, verlaagt de frequentie met een merkbare fractie van een hertz. Zo bewaakt men de dikte van coatings bij het opdampen en hoeveel stof er uit de lucht is neergeslagen, en wegen wordt het tellen van trillingen.
05 · Schrijfregels
g met spatie · massa, geen volumeEén letter, op duizend manieren geschreven
De gram komt in teksten vaker voor dan welke andere massa-eenheid ook, en daarom heeft hij de meeste verkeerde vormen: zelfbedachte afkortingen, een hoofdletter, een punt, aan het getal geplakte symbolen en verwarring met volume.
De eerste drie regels rechts zijn zelfbedachte afkortingen: „gr” lees je als grein, G als giga, en mcg en mgr leven uit gewoonte voort in recepten en op verpakkingen, hoewel men in het SI microgram als µg schrijft. De vierde stelt volume gelijk aan massa volgens de regel voor water, die er bij bloem de helft naast zit; de vijfde zet een deelteken waar woorden nodig zijn; en de zesde verwart massa met gewicht: op de Maan verandert de massa van het pak niet, alleen de kracht waarmee het op de weegschaal drukt.
06 · Naburige eenheden
kilogram · ton · branchbladDe gram is omringd door zijn veelvouden en deeleenheden, en zijn twee naaste buren zijn de kilogram, waarvan hij is afgeleid, en de ton, waarmee men meet wat onhandig in grammen te schrijven is. Voor de juweliersbranche heeft de gram een eigen branchblad, over het gewicht van het stuk, van het metaal en van het fijne metaal.
De SI-basiseenheid, de enige met een voorvoegsel in de naam. De gram is erdoor gedefinieerd, en zij op haar beurt door de constante van Planck, de meter en de seconde.
Een eenheid buiten het SI, toegestaan voor gebruik met het SI — een miljoen gram, of een kubieke meter water. De megagram is eraan gelijk, maar in het echte leven kom je hem nauwelijks tegen.
Gewicht van het stuk, van het metaal zonder zettingen en van het fijne metaal naar gehalte, omrekening van troy ounces, tola’s en taels, cupellatie en weging in water.
07 · Historisch deel
archief · van gravet tot constante van PlanckHoe een kleine eenheid een grote haar naam gaf
{title}
{text}
Zelfde massa, andere veer
Vier gelijke veren houden elk een gram, maar hangen op de Maan, op Mars, op aarde en op Jupiter, en elk rekt uit in verhouding tot de zwaartekracht. Een rode markering erboven bezoekt de veren een voor een, en de onderschriften onderaan noemen de kracht waarmee een gram aan de veer trekt.
Een balans zou op alle vier de hemellichamen hetzelfde aanwijzen, omdat de zwaartekracht op beide schalen gelijk werkt, en juist daarom meet de gram de hoeveelheid stof en niet hoe hard die drukt.
Een gram die verschillend weegt
In het dagelijks spraakgebruik betekenen „gewicht” en „massa” hetzelfde, en daar is niets mis mee zolang je op één planeet weegt. Maar bijna alle moderne weegschalen meten juist kracht — de doorbuiging van een balk of de stroom van een spoel — en krijgen grammen door die te delen door de plaatselijke valversnelling, die op aarde loopt van 9,78 m/s² aan de evenaar tot 9,83 aan de polen.
Een verschil van een half procent betekent in de keuken niets, maar voor precisieweegschalen is het enorm, en daarom stelt men ze af op de plaats van opstelling met gewichten die al rekening houden met de plaatselijke zwaartekracht. Weegschalen die in een fabriek in het ene land zijn gekalibreerd en naar een ander land zijn gebracht, zitten er zonder zo’n afstelling grammen per kilogram naast.
In 1901 scheidde de Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten met een aparte resolutie massa en gewicht en legde ze de normale versnelling van 9,806 65 m/s² vast, zodat oude krachteenheden zoals de gramkracht een eenduidige waarde kregen. Die resolutie geldt nog steeds, en daarop berust het getal in de hoek van de plaat: bij normale versnelling drukt een gram met een kracht van 9,806 65 millinewton.
Catalogus van grootheden
massa: van atoom tot tonSI-basiseenheden
de kilogram, en de meter en de seconde waardoor hij is gedefinieerdHoeveel gram in gewone maten
gewoon vullen, berekend uit de dichtheid| Product | g/ml | Theelepel | Eetlepel | Glas van 250 ml | US-kop |
|---|---|---|---|---|---|
| {n} | {d} | {tsp} | {tbsp} | {glass} | {cup} |
De Amerikaanse cup is vijf procent kleiner dan het metrische glas van 250 ml, en bij vloeistoffen verdwijnt dat verschil meestal in de onnauwkeurigheid van de hand, maar bij bloem telt het op bij de spreiding van het vullen, zodat wie een Amerikaans recept zonder weegschaal via het glas omrekent, zich twee keer tegelijk vergist.