نماد را HbA1c می‌نویسند: Hb هموگلوبین با حرف بزرگ است، A شکل بزرگسالی آن، و 1c شمارهٔ جزء، با c کوچک در زیرنویس. نگارش‌های A1C و A1c هم دیده می‌شوند و هر دو یکی‌اند؛ اما «НвА1с» با حروف سیریلیک و «HBA1C» درست نیستند، چون پشت هر حرف معنایی هست.
درصد HbA1c سهمی از هموگلوبین است، نه قند خون: 7 % به معنای 7 mmol/L نیست، و میانگین گلوکز با چنین نتیجه‌ای حدود 8,6 mmol/L است. میلی‌مول بر مول هم میلی‌مول بر لیتر نیست: در مخرج HbA1c مول هموگلوبین است، نه لیتر پلاسما.
گلبول قرمزی با نماد HbA1c در درونش آرام می‌چرخد و می‌درخشد، و از سه سو شش‌ضلعی‌های گلوکز به سویش شناور می‌شوند و به لبه‌اش می‌چسبند، جایی که پیشینیانشان از قبل نشسته‌اند. در سمت راست نشانه‌ای روی کروماتوگرام می‌دود و از قلهٔ بلند جزء A1c بالا می‌رود، و در پایین لغزندهٔ خط‌کش دوگانه — درصد در بالا، میلی‌مول بر مول در پایین — به آستانهٔ 6,5 % می‌رسد که روی مقیاس پایینی 48 خوانده می‌شود.
برگهٔ یکا
سهم هموگلوبین · آزمایش برگهٔ 1/1 · ویرایش 2026-09هموگلوبین گلیکوزیله HbA1c · % · mmol/mol
کمیت بی‌بُعد · سهم گلیکوزیلهٔ HbA؛ مقیاس‌های NGSP (%) و IFCC (mmol/mol)
آزمایشی که سه ماه را به یاد دارد
گلوکومتر به این پرسش پاسخ می‌دهد که اکنون چه مقدار قند در خون است، و برای همین پاسخش پس از هر صبحانه تغییر می‌کند، حال آنکه پزشک پاسخ دیگری می‌خواهد: قند در تمام این مدت اخیر چگونه بوده است. این پاسخ را هموگلوبین می‌دهد: گلبول قرمز حدود صد و بیست روز زنده است و در تمام این مدت گلوکز پلاسما آهسته و برگشت‌ناپذیر به پروتئین آن می‌پیوندد، به‌طوری که سهم هموگلوبین «قندی‌شده» به ثبتی از میانگین گلوکز در سه تا چهار ماه تبدیل می‌شود که با رژیم گرفتن در روز پیش از آزمایش نمی‌توان آن را دستکاری کرد.
مشکل این است که این ثبت دو شیوهٔ خواندن دارد. آزمایشگاه‌های آمریکایی و بیشتر آزمایشگاه‌های آسیایی نتیجه را به درصد بر پایهٔ مقیاس NGSP می‌نویسند که به کارآزمایی بالینی DCCT گره خورده است، و بریتانیا، تقریباً همهٔ اروپا و استرالیا از 2009—2011 آن را به میلی‌مول بر مول بر پایهٔ روش مرجع IFCC می‌نویسند. هر دو مقیاس یک چیز را می‌سنجند، اما نه با یک ضریب بلکه با یک جابه‌جایی به هم مربوط‌اند، و از همین رو آستانهٔ دیابت در یکی 6,5 و در دیگری 48 به نظر می‌رسد.
این برگه نشان می‌دهد که گلبول‌های قرمز با سن‌های مختلف چگونه یک نتیجه را می‌سازند، چرا ماه آخر تقریباً نیمی از وزن آن را دارد و چرا «ده درصد پایین آوردن قند» روی دو مقیاس معناهای متفاوتی دارد.
01 · تعریف
دو مقیاس · میانگین گلوکز · وزن ماه‌هاHbA1c سهم مولکول‌های هموگلوبین بزرگسالی است که یک مولکول گلوکز به‌طور برگشت‌ناپذیر به اسید آمینهٔ انتهایی زنجیرهٔ β آن‌ها، یعنی والین، پیوسته است. مقیاس IFCC این سهم را به‌طور تحت‌اللفظی بیان می‌کند، به میلی‌مول هموگلوبین گلیکوزیله بر مول کل HbA، و مقیاس NGSP به درصدهایی که چنان بازمحاسبه شده‌اند که با روش سنجش شرکت‌کنندگان کارآزمایی DCCT در دههٔ 1980 هم‌خوان باشند.
روش‌های قدیمی همراه با جزء واقعی اندکی از شکل‌های دیگر هموگلوبین را هم می‌گرفتند، از این رو درصدهایشان حدود 2,15 واحد بالاتر از سهم دقیق است. ویژگی اصلی تبدیل از همین‌جاست: تبدیل تناسبی نیست بلکه آفین است، با شیب و جابه‌جایی، و خطی که دو مقیاس را به هم می‌پیوندد از صفر نمی‌گذرد، پس نسبت‌ها و درصدهای تغییر روی دو مقیاس متفاوت‌اند.
میانگین گلوکز که آن را تخمینی، eAG، می‌نامند، با فرمول مطالعهٔ ADAG سال 2008 از HbA1c به دست می‌آید و آن هم از صفر نمی‌گذرد. افزون بر این، HbA1c میانگینی وزنی است: گلبول‌های جوان فقط ردّ هفته‌های اخیر را دارند و گلبول‌های پیر ردّ همهٔ عمرشان را، و در نتیجه ماه آخر تقریباً نیمی از نتیجه را می‌سازد و ماه چهارم فقط یک‌شانزدهم آن را.
چرا آزمایش از گلوکومتر عقب‌تر است
محور از چپ به راست سن گلبول قرمز و هم‌زمان شمار روزهای گذشته است: سلولی که در نشانهٔ 90 است همهٔ آنچه را در سمت چپش قرار دارد زیسته است. نوار بالایی میانگین گلوکز را نشان می‌دهد، به رنگ زرشکی سی روز آخر و به رنگ فولادی نود روز پیش از آن، و گُوِه کم‌رنگ زیر آن وزن هر روز در نتیجهٔ نهایی است. شش‌ضلعی‌های بنفش روی گلبول‌ها گلوکز پیوسته‌اند و روی سلول‌های پیر بیشترند. ستون سمت راست خود HbA1c است، درصد در چپ و میلی‌مول بر مول در راست.
20 5,7
39 6,5
48 10
86 14 %
130
سلول‌های جوان به اندازهٔ پیرها هستند
در خون هم‌زمان گلبول‌های قرمز همهٔ سن‌ها زندگی می‌کنند، از دیروزی تا صد و بیست‌روزه، و هر روزِ دیروز بر همهٔ سلول‌هایی که بیش از یک شبانه‌روز عمر دارند نقش بسته است، حال آنکه روزی از چهار ماه پیش را تنها پیرترین سلول‌ها به یاد دارند. از این رو وزن هر روز به‌طور خطی با دوری‌اش کاهش می‌یابد، و اگر وزن‌ها را جمع کنیم سی روز آخر 44 % نتیجه را می‌سازد، سی روز پیش از آن 31 % و ماه چهارم فقط 6 %. قاعدهٔ درمانگاه‌ها از همین‌جاست: آزمایش را زودتر از سه ماه تکرار نکنید، وگرنه بیشتر همان چیزی را نشان می‌دهد که پیش از تغییر بود.
02 · تبدیل
مقیاس‌ها · آستانه‌ها · دام درصداز درصد به میلی‌مول بر مول و برعکس
نتیجه را با هر یک از نگارش‌های پذیرفته وارد کنید تا برگه آن را روی هر دو مقیاس بیان کند، به میانگین گلوکز تبدیل کند، با آستانه‌های بین‌المللی بسنجد و نشان دهد که یک تغییر واحد به درصد و به میلی‌مول بر مول چگونه به نظر می‌رسد.
قاعده‌ای برای به خاطر سپردن: یک واحد درصد NGSP تقریباً یازده میلی‌مول بر مول است، و شش و نیم درصد دقیقاً چهل و هشت.
HbA1c آنجا خطا می‌کند که گلبول‌های قرمز صد و بیست روز زنده نمی‌مانند: در کم‌خونی‌ها، از دست دادن خون، پس از تزریق خون، در بارداری و نارسایی کلیه، و نیز در ناقلان واریانت‌های هموگلوبین. در این موارد نتیجه ممکن است تا یک واحد درصد کامل با میانگین گلوکز فاصله داشته باشد، و پزشک به آزمایش‌های دیگر تکیه می‌کند.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · ابزارهای اندازه‌گیری
ستون · پادتن · کارتریج · طیف‌سنج جرمیچهار راه جدا کردن پروتئین قندی‌شده
ستونی که خویشاوندان را از هم جدا می‌کند
همولیزات را از ستون تبادل یونی می‌گذرانند، و مولکول‌های هموگلوبین که بارشان کسری از واحد با هم فرق دارد با تأخیرهای مختلف از آن بیرون می‌آیند، پس آشکارساز رشته‌ای از قله‌ها رسم می‌کند و سهم قلهٔ A1c از مساحت کل همان نتیجه است. شرکت‌کنندگان DCCT را با همین روش سنجیدند، و از این رو کروماتوگرافی پایهٔ مقیاس درصدی شد؛ دستگاه در ضمن واریانت‌های هموگلوبین را هم نشان می‌دهد که روش‌های دیگر را به خطا می‌اندازند.
پادتنی که قند را می‌شناسد
ایمونوتوربیدیمتری پادتن‌هایی به کار می‌برد که مشخصاً انتهای گلیکوزیلهٔ زنجیرهٔ β را می‌شناسند و به هموگلوبین معمولی نمی‌چسبند، و کدورت محلول پس از واکنش آن‌ها به نسبت شمار مولکول‌های گرفته‌شده بالا می‌رود. بیشتر دستگاه‌های آنالیز بزرگ آزمایشگاهی با همین معرف‌ها کار می‌کنند، و کالیبراتورهایشان به مرجع IFCC وابسته‌اند و نتیجه از آنجا با معادلهٔ دو مقیاس به درصد تبدیل می‌شود.
نتیجه در شش دقیقه
دستگاه‌های رومیزی در مطب پزشک قطره‌ای خون از نوک انگشت را در کارتریجی یک‌بارمصرف می‌گیرند و پس از چند دقیقه HbA1c را نشان می‌دهند، پس درمان را می‌توان در همان ویزیت بررسی کرد. این دستگاه‌ها راحت‌اند، اما راهنماهای بین‌المللی تشخیص با آن‌ها را فقط برای مدل‌هایی مجاز می‌دانند که گواهی NGSP گرفته‌اند و با کنترل کیفیت کار می‌کنند، وگرنه خطای نیم واحدی آدم سالم را بیمار می‌کند.
مرجعی که پروتئین را تکه‌تکه می‌کند
روش مرجع IFCC هموگلوبین را با آنزیم می‌شکند و یک قطعهٔ انتهایی از زنجیرهٔ β را که از شش اسید آمینه ساخته شده جدا می‌کند — با گلوکز و بی گلوکز — و سپس طیف‌سنج جرمی یا الکتروفورز مویرگی هر دو قطعه را جداگانه می‌شمارد. بدین‌سان درست همان مولکولی سنجیده می‌شود که در تعریف آمده، و شبکه‌ای از آزمایشگاه‌های مرجع این مقدار را به تولیدکنندگان معرف در سراسر جهان می‌رساند.
05 · قواعد نگارش
دو مقیاس · واحد درصد · گلوکزهمیشه مقیاس را نام ببرید
نتیجه را با یکایی می‌نویسند که مقیاس از آن پیدا باشد، و تغییر HbA1c به درصد را «واحد درصد» می‌نامند تا با سهمی از مقدار پیشین اشتباه نشود.
دو سطر نخست ستون «نادرست» عدد را به مقیاس دیگر نسبت می‌دهند، سطر سوم تفاوتی را درصد می‌نامد که در واقع 12,5 % مقدار پیشین است، و سطر چهارم سهم هموگلوبین را با غلظت گلوکز در لیتر اشتباه می‌گیرد. سطر پنجم فراموش می‌کند که حتی روی مقیاس IFCC مقایسهٔ نتایج با نسبت گرفتن احتیاط می‌خواهد: دو برابر شدن سهم هموگلوبین گلیکوزیله به معنای دو برابر شدن قند نیست، چون میانگین گلوکز با خطی جابه‌جاشده به HbA1c مربوط است. سطر آخر بزرگی و کوچکی حروف را به هم می‌ریزد و به جای حروف لاتین حروف سیریلیک می‌گذارد.
06 · یکاهای همسایه
گلوکز · فروکتوزامین · زمان در محدودهHbA1c از نظر کاربرد سه همسایه دارد: گلوکز لحظه‌ای که از آن ساخته می‌شود، فروکتوزامین که فقط دو تا سه هفته را به یاد دارد، و زمان در محدودهٔ هدف بر پایهٔ حسگر پایش پیوسته که روزبه‌روز بیشتر در گزارش‌ها کنار آن می‌آید.
مقدار لحظه‌ای که HbA1c از میانگین سه‌ماههٔ آن ساخته می‌شود.
آلبومین گلیکوزیله و پروتئین‌های پلاسما که عمرشان از گلبول قرمز کوتاه‌تر است.
سهمی از شبانه‌روز در محدودهٔ هدف بر پایهٔ حسگر، که نوسان‌هایی را می‌بیند که HbA1c میانگین می‌گیرد.
07 · بخش تاریخی
بایگانی · از تهران تا دو مقیاسچگونه یک قلهٔ عجیب مهم‌ترین عدد دیابت شد
{title}
{text}
کدام ماه بیشترین اثر را بر آزمایش دارد
ارتفاع ستون سهمی از نتیجه است که هر یک از چهار ماه می‌دهد، با عمر گلبول قرمز 120 روز و توزیع یکنواخت سن سلول‌ها؛ مقیاس از صفر تا 44 %. ستون زرشکی ماه آخر است، و قاب به نوبت روی ماه‌ها می‌گردد.
سه ماه میان دو آزمایش بر پایهٔ تقویم انتخاب نشده است: تا این زمان تقریباً همهٔ خونی که قندهای قدیمی را به یاد داشت جایگزین می‌شود.
چرا مقیاس دقیق تنها مقیاس نشد
وقتی در سال 2002 روش مرجع IFCC پدید آمد، روشن شد که درصدهای قدیمی بیش از اندازه‌اند: قلهٔ کروماتوگراف همراه با HbA1c واقعی شکل‌های همسایه را هم می‌گرفت، و سهم دقیق یک و نیم تا دو واحد پایین‌تر از مقدار آشنا درآمد. ساده‌ترین راه این بود که به عدد درست روی بیاورند، اما همهٔ دانسته‌ها دربارهٔ اینکه چه سطحی برای چشم، کلیه و قلب خطرناک است در مطالعات DCCT و UKPDS درست با همان درصدهای قدیمی به دست آمده بود.
از این رو در سال 2007 IFCC، انجمن‌های دیابت و تولیدکنندگان توافق کردند که درصدها را کنار نگذارند، بلکه آن‌ها را با یک معادله به مرجع ببندند: آزمایشگاه بر پایهٔ زنجیرهٔ IFCC می‌سنجد و به خواست هر کشور یا میلی‌مول بر مول چاپ می‌کند یا درصدهایی که چنان تبدیل شده‌اند که گویی دستگاه در آزمایشگاه DCCT است. عددهای تازه را عمداً ناهمانند عددهای قدیمی برگزیدند — 48 به جای 6,5 — تا نتوان آن‌ها را با هم اشتباه گرفت.
چنین شد که جفتی کمیاب در اندازه‌شناسی پدید آمد: یک کمیت اندازه‌پذیر، یک زنجیرهٔ ردیابی‌پذیری و دو نگارش قانونی برای نتیجه که با خطی جابه‌جاشده به هم مربوط‌اند و پزشک باید آن را در ذهن داشته باشد.
