LD₅₀ schrijf je met Latijnse hoofdletters, met 50 als subscript. Het is de dosis waarbij in een proef de helft van de dieren sterft. De eenheid is milligram stof per kilogram lichaamsmassa, mg/kg. Daarbij vermeldt men altijd de diersoort en de toedieningsweg: oraal, intraveneus.
mg/kg lichaam en mg/kg product: het eerste is een dosis, het tweede het gehalte van de stof in voedsel. LD₅₀ van dieren en de gevaarlijke dosis voor de mens: mensen worden niet getest, hun drempel wordt geschat uit gevallen van vergiftiging. En LD₅₀ met LDLo, de laagste dosis waarbij een sterfgeval is beschreven.
De groene knolamaniet wiegt heen en weer en onder de hoed vallen sporen. Hij staat dwars door de letter L: olijfkleurige hoed, witte lamellen, een ring aan de steel en een knol aan de voet. Rechts stijgt een blauwe kolom in een maatglas tot de rode streep 0,1 mg/kg: zoveel krijgt een volwassene van één paddenstoel binnen. Onderaan schuift een markering over de logaritmische schaal naar de stip 0,1. De blauwe stip bij 150 is cafeïne ter vergelijking. Het opnamelampje knippert.
Eenheidsblad
mycologie herz. 2026-10Giftigheid LD₅₀, mg/kg
Afgeleide SI-eenheid · grootheid: dosis van een stof per eenheid lichaamsmassa
Waarom één paddenstoel genoeg is voor een volwassene
Een groene knolamaniet van gemiddelde grootte weegt ongeveer dertig gram. In elk gram vlees zit ongeveer een kwart milligram amatoxinen. In één paddenstoel zit dus in totaal ongeveer zeven en een half milligram. Dat is minder dan een zoutkorrel.
Gevaarlijk is niet de massa van het gif, maar de dosis per kilogram lichaam. Voor amatoxinen wordt de gevaarlijke dosis voor de mens geschat op ongeveer 0,1 mg/kg. Zeven en een half milligram op zeventig kilogram is 0,11 mg/kg, precies de drempel. Voor een kind van dezelfde massa is zo'n paddenstoel ruim voldoende.
Ter vergelijking: bij cafeïne ligt de gevaarlijke dosis rond 150 mg/kg. Amatoxinen werken anderhalfduizend keer sterker. Koken en drogen breken ze niet af. Daarom wordt de groene knolamaniet door geen enkele bewerking eetbaar, en een paddenstoel die je niet kent eet je gewoon niet.
01 · Definitie
massa paddenstoel · gehalte · lichaamsmassaDezelfde hoeveelheid stof werkt sterker op een klein lichaam dan op een groot lichaam. Daarom rekent men de dosis per kilogram lichaamsmassa. De massa van de stof in milligram deelt men door de lichaamsmassa in kilogram.
LD₅₀ is de dosis waarbij in een proef de helft van de dieren sterft. Ze wordt bepaald bij muizen of ratten volgens de OECD-richtlijnen. Voor de mens wordt zo'n dosis niet gemeten. Ze wordt geschat uit beschreven vergiftigingen en uit dierproeven, daarom staat er altijd “schatting” bij.
Amatoxinen leggen in levercellen het enzym stil dat genen overschrijft. De cellen vernieuwen hun eiwitten niet meer en sterven geleidelijk af. De eerste verschijnselen van vergiftiging komen na 6—24 uur, als het gif al in de lever zit. Daarom belt men bij een onbekende opgegeten paddenstoel meteen het vergiftigingeninformatiecentrum, zonder te wachten tot men zich ziek voelt. Er bestaat behandeling, en hoe eerder die begint, hoe beter.
Is één paddenstoel genoeg
Links staat een keukenweegschaal met een paddenstoel. Kies een paddenstoel en stel de massa van het gegetene, het gifgehalte en de massa van de persoon in. Rechts toont het maatglas de dosis per kilogram lichaam: de blauwe kolom is de dosis, de rode streep is de schatting van de gevaarlijke dosis 0,1 mg/kg. “Snij doormidden” deelt de paddenstoel in tweeën, “Nog een paddenstoel” legt een tweede op de weegschaal. Olijfgroen zijn paddenstoel en gif, blauw zijn dosis en lichaamsmassa, rood is de drempel. Onderaan staan drie weergaven. “Dosis” — de dosis voor mensen van verschillende massa. “Hoeveel paddenstoelen” — hoeveel exemplaren van elke paddenstoel de drempel geven. “Naast cafeïne” — dezelfde dosis op de schaal van andere stoffen.
Niet wachten op verschijnselen, maar bellen
De eerste uren na zo'n paddenstoel voelt iemand zich normaal. Dat betekent niet dat het goed is afgelopen: het gif werkt langzaam. Is er een paddenstoel gegeten waarvan men niet zeker is, bel dan meteen het vergiftigingeninformatiecentrum of het alarmnummer en bewaar de resten van de paddenstoel voor determinatie. Huismiddeltjes — een zilveren lepel, een ui, de kleur op de snede — onthullen een giftige paddenstoel niet.
02 · Omrekening
eenheden · paddenstoelen · stoffenVan milligram per kilogram naar stuks en kopjes
Voer de dosis per kilogram en de lichaamsmassa in. Het eerste tabblad rekent de dosis om naar andere eenheden en naar milligram per persoon. Het tweede toont hoeveel paddenstoelen van elke soort deze dosis geven. Het derde zet LD₅₀-schattingen van verschillende stoffen naast elkaar, met diersoort en toedieningsweg.
0,1 mg/kg is geen streep waaronder het veilig is. Mensen verdragen dezelfde dosis verschillend, en het gifgehalte van paddenstoelen verschilt enkele malen. Daarom geldt elke hoeveelheid van zo'n paddenstoel als gevaarlijk.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · Meetinstrumenten
chromatograaf · immunoassay · weegschaal · droogovenHet gif spoor je op in het laboratorium, niet in de keuken
Chromatograaf
Het paddenstoelextract wordt door een dunne kolom gepompt. Verschillende stoffen leggen die met verschillende snelheid af en komen na elkaar naar buiten. De detector aan het eind registreert licht met een golflengte van 303 nm, dat de amanitinen absorberen. De oppervlakte van elke piek wordt vergeleken met een referentiestandaard en geeft het gifgehalte in milligram per gram.
Immunoassay
In het ziekenhuis zoekt men amatoxinen in de urine van de patiënt. Antilichamen op de bodem van de putjes binden het gif, en aan de kleur is te zien hoeveel er in het monster zit. De analyse duurt ongeveer een uur en vangt nanogrammen per milliliter. Ze helpt de arts te beslissen of er sprake was van vergiftiging, terwijl er nog geen verschijnselen zijn.
Weegschaal
De dosis hangt af van hoeveel paddenstoel is gegeten. Daarom vraagt het vergiftigingeninformatiecentrum hoeveel paddenstoelen het waren, hoe groot, en wat ervan over is. De resten worden gewogen en aan een mycoloog gegeven: daaraan bepaalt men de soort en schat men de massa van het gegetene.
Drogen en koken
Amatoxinen zijn kleine ringvormige moleculen die bestand zijn tegen hitte. Na het drogen verliest de paddenstoel water, maar het gif blijft, en per gram droge massa wordt het er tien keer meer. Koken breekt het niet af, en het kookvocht voert het gif niet helemaal weg. Daarom maakt geen enkele bewerking zo'n paddenstoel eetbaar.
05 · Schrijfregels
soort · weg · schattingBij LD₅₀ schrijft men altijd wie en hoe
LD₅₀ schrijft men in milligram per kilogram lichaamsmassa, met vermelding van diersoort en toedieningsweg. De gevaarlijke dosis voor de mens schrijft men met de aanduiding “schatting”. Het gehalte van een stof in een product schrijft men apart, in milligram per gram product.
Zonder soort en weg kun je LD₅₀ niet vergelijken: bij muis en mens, oraal en intraveneus verschillen de getallen enkele malen. Voor de mens is er alleen een schatting. Het gehalte in de paddenstoel is per gram paddenstoel, niet per kilogram lichaam. Een hoger LD₅₀-getal betekent dat de stof minder giftig is, niet giftiger. Een dosis per persoon zonder lichaamsmassa zegt niets. En onder de schatting van de gevaarlijke dosis begint de veiligheid niet.
06 · Naburige eenheden
dosis per kilogramMilligram per kilogram lichaam is dezelfde maat als bij cafeïne en sportsupplementen. De werkzame dosis cafeïne is 3—6 mg/kg, die van creatine in de oplaadfase 0,3 g/kg. Het verschil met amatoxinen is duizenden keren: dezelfde weegschaal moet zowel een kopje koffie als een fractie van één paddenstoel meten.
3—6 mg/kg werkzame dosis, t½ ongeveer 5 h.
g/kgOplaadfase 0,3 g/kg per etmaal.
ng/gSporen van een stof in het product.
07 · Historisch deel
archief · van Paracelsus tot het enzymHoe giftigheid per kilogram gemeten ging worden
{title}
{text}
De dosis voor de mens is altijd een schatting
LD₅₀ wordt bij dieren gemeten volgens standaardregels van de OECD: men geeft een dosis, observeert en past de dosis aan. Bij mensen doet men dat niet. De gevaarlijke dosis voor de mens leidt men af uit beschreven vergiftigingen: hoeveel paddenstoelen er zijn gegeten, hoe groot, en wat er met de patiënt gebeurde. In elke zo'n berekening zit veel onbekends.
Het gifgehalte in de paddenstoel meet men wel nauwkeurig, met een chromatograaf, aan de hand van een referentiestandaard van zuivere α-amanitine. Maar ook dat verschilt van paddenstoel tot paddenstoel enkele malen. Daarom is het getal “één paddenstoel” een orde van grootte, geen belofte. Rechts staat een chromatogram: de piek van amanitine groeit wanneer het monster op de kolom wordt gebracht.
De zeven SI-basiseenheden
Catalogus van grootheden
Mycologie en dosis · 14 paspoorten
Een druppel zuur verandert de kleur van het sap, zout kleurt de vlam, water bevriest door een tik. Daaronder alle bladen van Simetrium, per vakgebied en alfabetisch.
Index openen →