نشانهٔ درجهٔ سلسیوس علامت درجه و حرف بزرگ لاتین C است که به هم چسبیده‌اند، اما با فاصله پس از عدد می‌آید: 36,6 °C. حرف بزرگ T دمای ترمودینامیکی را بر حسب کلوین نشان می‌دهد و حرف کوچک t دما را بر حسب سلسیوس؛ در اسناد پزشکی تقریباً همیشه همین دومی به کار می‌رود.
دمای بدن همان دمای مرکزی است: دمای خون، مغز و اندام‌های درونی که بدن آن را تقریباً ثابت نگه می‌دارد. پوست و زیر بغل در لایهٔ بیرونی‌اند که با اتاق سرد و گرم می‌شود؛ برای همین عددی که نشان می‌دهند پایین‌تر است و به مدت ماندن دماسنج و فشردگی بازو بستگی دارد.
جیوه در لولهٔ شیشه‌ای از مخزنی که با گرما می‌تپد بالا می‌رود، به نشانهٔ کهربایی 37,0 ووندرلیش می‌رسد، همان‌جا می‌ماند و بعد تا خط چین آبی 36,6 پایین می‌نشیند؛ آن‌گاه دماسنج را تکان می‌دهند. بالای لوله هالهٔ گرمای تب برمی‌خیزد، پایین دانهٔ برف لرز آهسته می‌چرخد و روی منحنی خط‌چین روزانه، زیر نماد، نشانی قرمز از کمینهٔ صبح تا بیشینهٔ عصر پیش می‌رود.
برگهٔ یکا
دمای مرکزی بدن برگهٔ 1/1 · ویرایش 2026-09دمای بدن t · °C
یکای مشتق SI · کمیت: دمای مرکزی بدن انسان، درجهٔ سلسیوس
سی‌وهفت درجه‌ای که سرد شد
در سال 1868 کارل ووندرلیش، استاد لایپزیگ، کتابی منتشر کرد که در آن تب برای نخستین بار به یک عدد تبدیل شد. او سال‌ها دماسنجی به درازای تقریباً یک فوت زیر بغل بیماران می‌گذاشت، هر بار ربع ساعت صبر می‌کرد و عددها را می‌نوشت؛ به گفتهٔ خودش تا زمان انتشار کتاب حدود بیست‌وپنج هزار بیمار و بیش از یک میلیون اندازه‌گیری گرد آمد و از آن‌ها حد طبیعی 37 °C با دامنهٔ 36,2 تا 37,5 درآمد.
یک قرن و نیم این عدد بدون وارسی در کتاب‌های درسی ماند، تا آن‌که از نو محاسبه شد. در سال 1992 در داوطلبان سالم زیر زبان 36,8 به دست آمد، در 2017 از سی‌وپنج هزار بیمار 36,6 درآمد و در 2020 پژوهشگران استنفورد با مقایسهٔ پروندهٔ کهنه‌سربازان جنگ داخلی با درمانگاه‌های امروز نتیجه گرفتند که آمریکایی‌ها به ازای هر دهه تولد حدود 0,03 °C سردتر شده‌اند.
این صفحه نشان می‌دهد بدن حد طبیعی یگانه‌ای ندارد: به جایی که دماسنج گذاشته می‌شود، به ساعت و به کسی که اندازه‌گیری می‌شود بستگی دارد، و توضیح می‌دهد چرا 37 °C قدیمی و 36,6 امروزی می‌توانند هم‌زمان درست باشند.
01 · تعریف
مرکز · جایگاه · ساعت · سندمای بدن همان دمای مرکز آن است، یعنی خون، مغز و اندام‌های درونی، که بر حسب درجهٔ سلسیوس بیان می‌شود. بدن آن را در راهرویی باریک حدود 37 °C نگه می‌دارد، چون آنزیم‌ها در همین محدوده بهتر کار می‌کنند و هیپوتالاموس مانند ترموستات عمل می‌کند: وقتی مرکز از نقطهٔ تنظیم دور شود، لرز، عرق و تنگی رگ‌ها را روشن می‌کند.
اما نقطهٔ تنظیم ثابت نیست. در طول شبانه‌روز موجی با دامنهٔ حدود نیم درجه می‌سازد که کمینه‌اش نزدیک صبح و بیشینه‌اش نزدیک عصر است، با افزایش سن اندکی پایین می‌آید و در زنان در نیمهٔ دوم چرخه چند دهم درجه بالا می‌رود. پس حد طبیعی یک عدد نیست، بلکه نواری است با میانه و پهنا.
دماسنج در این میان مرکز را اندازه نمی‌گیرد، بلکه جایی را که در آن گذاشته شده. مقعد به مرکز از همه نزدیک‌تر است و چند دهم بیشتر از دهان نشان می‌دهد، گوش جایی میان آن دو است و زیر بغل که در معرض هوای اتاق است نیم درجه کمتر می‌دهد؛ برای همین هر جایگاه آستانهٔ تب خودش را دارد.
برای کسی 37 تب است و برای کسی طبیعی
در سمت چپ دماسنجی است که جیوه‌اش با همان سرعتی به عدد می‌رسد که جایگاه انتخابی گرم می‌شود: زیر بغل آهسته، گوش در یک ثانیه. در سمت راست نقطه‌های آبی دویست‌وچهل انسان سالم‌اند که به همان روش، در همان ساعت و در همان سن اندازه گرفته شده‌اند؛ یکی‌یکی روی مقیاس می‌افتند و حد طبیعی امروز را می‌سازند. کوه کهربایی پرشده حد طبیعی ووندرلیش با میانهٔ 37,0 است، خط‌چین آبی میانهٔ جمعیت امروزی، خط‌چین قرمز آستانهٔ تب در این جایگاه و سوزن قرمز یکپارچه عدد شماست.
تب به‌صورت افزایش، نه آستانه
با افزایش سن دمای معمول پایین می‌آید و پاسخ به عفونت ضعیف می‌شود، و در سالمندی که ذات‌الریه دارد ممکن است دماسنج هرگز به 37,8 نرسد. برای همین انجمن عفونی آمریکا IDSA برای ساکنان سرای سالمندان نه‌تنها یک اندازه‌گیری دهانی بالای 37,8 را تب می‌داند، بلکه اندازهٔ تکراری بالای 37,2، اندازهٔ مقعدی بالای 37,5 یا افزایش بیش از 1,1 °C نسبت به دمای معمول همان شخص را نیز. این را در صحنه می‌توان دید: اگر سن را روی هشتاد بگذارید، جمعیت به چپ می‌رود و همان عدد از میانهٔ آن بسیار دورتر می‌افتد.
02 · تبدیل
مقیاس‌ها · مقیاس‌های قدیمی · جایگاه اندازهگیرییک تب در پنج مقیاس
دما را در هر مقیاسی وارد کنید؛ صفحه آن را به درجهٔ سلسیوس، کلوین و فارنهایت برمی‌گرداند، نشان می‌دهد در مقیاس رئومور یا رومر چگونه نوشته می‌شد و اگر این عدد در دهان گرفته شده باشد دماسنج در جای دیگری از بدن چه نشان می‌داد.
قاعده‌ای برای حافظه: یک درجهٔ سلسیوس برابر با 1,8 درجهٔ فارنهایت است، بنابراین یک دهم درجه روی دماسنج ما تقریباً دو دهم روی دماسنج آمریکایی است.
عدد مشهور 98,6 °F فقط همان 37 °C ووندرلیش است که تا دقت یک دهم تبدیل شده. خود ووندرلیش به درجهٔ کامل گرد می‌کرد، اما در تبدیل گردکردن از میان رفت و عدد دقیق‌تر از آنچه اندازه گرفته شده بود به نظر رسید؛ به همین دلیل کتاب‌های درسی آمریکا نیم قرن «دهم» طبیعی‌ای را آموختند که در داده‌ها نبود.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · ابزارهای اندازه‌گیری
جیوه · ترمیستور · فروسرخ · کپسولچهار راه برای رسیدن به مرکز
ستونی که نمی‌خواهد برگردد
در سال 1867 توماس آلبات دماسنج بالینی‌ای به درازای شش اینچ ساخت که پنج دقیقه برایش کافی بود، و تنگی مویرگ بالای مخزن آن را به دماسنج بیشینه تبدیل کرد: هنگام سرد شدن جیوه در جای باریک می‌گسلد و ستون روی بالاترین نشانه می‌ماند تا دماسنج را تکان دهند. کنوانسیون میناماتا در 2013 تولید دماسنج جیوه‌ای را از 2020 ممنوع کرد و امروز گالینستان و الکترونیک جای آن را گرفته‌اند.
بوق پیش از گرم شدن
در نوک دماسنج الکترونیکی ترمیستوری است که مقاومتش با بالا رفتن دما کم می‌شود و دستگاه می‌توانست صادقانه منتظر بماند تا حسگر گرم شود. بیشتر مدل‌ها چنین نمی‌کنند: ثانیه‌های نخست گرم‌شدن، یعنی منحنی آبی، را برمی‌دارند، با محاسبه آن را تا قله ادامه می‌دهند و بوق می‌زنند، در حالی که خود حسگر، خط‌چین کهربایی، هنوز به خط قرمز نرسیده است. استاندارد ISO 80601-2-56 این حالت را مجاز می‌داند، اما همان دقت آزمایشگاهی ±0,3 °C را که از حالت مستقیم می‌خواهد از آن هم می‌خواهد.
دمایی که با نور خوانده می‌شود
پردهٔ صماخ از همان سرخرگی تغذیه می‌شود که هیپوتالاموس، و تابش فروسرخ آن تقریباً بی‌تأخیر از مرکز خبر می‌دهد؛ برای همین دماسنج گوشی عدد را در یک ثانیه می‌دهد. خطای آن از هندسه است: اگر مجرای شنوایی صاف نشده باشد و حسگر به دیوارهٔ سرد نگاه کند، عدد نیم درجه پایین می‌افتد؛ و دماسنج‌های بدون تماس پیشانی که پوست را می‌سنجند حتی بیشتر خطا می‌کنند و به باد و عرق وابسته‌اند.
دماسنجی که می‌بلعند
کپسولی با حسگر کوارتز را NASA در دههٔ 1980 ابداع کرد تا گرمازدگی فضانوردان را زیر نظر بگیرد، و امروز ماراتن‌دوها، آتش‌نشانان و سربازان پیش از تمرین در گرما آن را می‌بلعند. کپسول در یک تا دو روز از روده می‌گذرد و در تمام این مدت دمای مرکزی را به بیرون می‌فرستد، به‌طوری که موج روزانه و افزایش دما در فعالیت کامل دیده می‌شود، نه فقط یک نقطه در صبح.
05 · قواعد نگارش
نشانه · فاصله · جایگاهبدون جایگاه اندازه‌گیری عدد ناقص است
دمای بدن را با ممیز اعشاری و یک رقم پس از آن می‌نویسند، پس از فاصله °C می‌گذارند و در یادداشت پزشکی کنارش می‌آورند که دماسنج کجا بوده، چون آستانه به آن بستگی دارد.
سطر اول در سمت چپ عدد را به نشانه می‌چسباند، دومی نه مقیاس می‌گوید و نه جایگاه، و سومی نشانهٔ °C را با فاصله پاره می‌کند. کلوین از سال 1967 بدون علامت درجه نوشته می‌شود، دماسنج خانگی صدم درجه را تشخیص نمی‌دهد، و 98,6 برهنه و بی‌مقیاس را خوانندهٔ اروپایی تب مرگبار می‌پندارد.
06 · یکاهای همسایه
کلوین · فارنهایت · رئوموردمای بدن را کلوین در میان گرفته که درجهٔ سلسیوس در SI از طریق آن تعریف می‌شود، درجهٔ فارنهایت که در آمریکا با آن اندازه می‌گیرند و از این رو در نیمی از متون پزشکی به کار رفته، و درجهٔ رئومور که تا پایان قرن نوزدهم روی دماسنج‌های خانگی اروپا بود.
یکای پایهٔ SI؛ اختلاف یک کلوین با اختلاف یک درجهٔ سلسیوس برابر است.
مقیاس سال 1724 که نقطهٔ مرجع دومش درست دمای انسان بود.
هشتاد درجه میان یخ و جوش؛ در قرن نوزدهم گرمابه و بیمار را با آن می‌سنجیدند.
07 · بخش تاریخی
بایگانی · از ترموسکوپ تا استنفوردتب چگونه عدد شد و عدد چگونه سرد شد
{title}
{text}
نیای بزرگ نیم درجه گرم‌تر بود
خط آبی میانگین دمای مردان بر حسب دههٔ تولد در پژوهش پروتسیو و پارسونت در 2020 است: کاهش حدود 0,03 °C در هر دهه، و در متولدان آغاز قرن نوزدهم 0,59 °C بالاتر از امروز. خط‌چین کهربایی حد طبیعی 37,0 است و نشان قرمز در امتداد خط از نیا تا نوه می‌رود.
نویسندگان سردشدن را به این مربوط می‌دانند که مردم کمتر به عفونت‌های مزمن دچار می‌شوند، در گرما زندگی می‌کنند و برای گرم‌کردن خود انرژی کمتری صرف می‌کنند؛ یعنی ووندرلیش ممکن است درست اندازه گرفته باشد، فقط جمعیتی دیگر را.
این 37 درجه واقعاً از کجا آمد
ووندرلیش زیر بغل با دماسنج‌هایی حدود بیست‌ودو سانتی‌متر اندازه می‌گرفت که پانزده تا بیست دقیقه نگه داشته می‌شدند، و یادداشت‌ها را در میانگین‌ها جمع می‌کرد، بی‌آن‌که جدول‌های اصلی یا ساعت هر اندازه‌گیری را منتشر کند. بنابراین عدد 37 °C را از داده‌های او نمی‌توان دوباره محاسبه کرد: فقط حاصل شناخته است، و پراکندگی، ساعت شبانه‌روز و ترکیب بیماران در دفترهای بالینی لایپزیگ ماند.
در دههٔ 1990 فیلیپ مکوویاک در موزهٔ ماتر در فیلادلفیا یکی از دماسنج‌های ووندرلیش را یافت و آزمود: دستگاه نسبت به مرجع امروزی 1,4—2,2 °C بیشتر نشان می‌داد. معلوم نیست همان دستگاه ابزار کار درمانگاه بوده یا نه، اما همین یافته نشان داد دماسنج‌های آن زمان را با یکدیگر وارسی می‌کردند و نه با مرجعی مشترک، و خطای مقیاس به‌راحتی می‌توانست از اختلاف 37,0 و 36,6 بیشتر باشد.
اما پژوهش 2020 بر یک دستگاه تکیه نداشت، بلکه بر سه مجموعهٔ عظیم داده بود: پروندهٔ کهنه‌سربازان ارتش، پیمایش ملی دههٔ 1970 و نیم میلیون اندازه‌گیری درمانگاه استنفورد، و روند در درون هر مجموعه جداگانه دیده شد، جایی که دماسنج‌ها از یک نسل‌اند. سردشدن مشابهی در قوم تسیمانه در بولیوی هم یافتند که میانگینشان در شانزده سال مشاهده تقریباً نیم درجه افتاد؛ پس خطای دستگاه همه‌چیز را توضیح نمی‌دهد: بدن واقعاً سرد می‌شود.
هفت یکای پایهٔ SI
فهرست کمیت‌ها
پزشکی
یک قطره اسید رنگ آب‌میوه را تغییر می‌دهد، نمک شعله را رنگی می‌کند، آب با یک ضربه یخ می‌زند. زیر آن‌ها همهٔ برگه‌های Simetrium، بر پایهٔ رشته و به ترتیب الفبا.
باز کردن فهرست ←