اختصارهای بین‌المللی را با حروف بزرگ می‌نویسند: LDL-C کلسترول لیپوپروتئین کم‌چگال است، HDL-C کلسترول لیپوپروتئین پرچگال، TG تری‌گلیسرید و TC کلسترول تام. حرف C پس از خط تیره مهم است: LDL خود ذره است و LDL-C کلسترولِ درون آن، و آنچه در آزمایش اندازه می‌گیرند همین است.
یک میلی‌مول بر لیتر برای مواد مختلف وزن متفاوتی دارد: برای کلسترول 38,67 mg/dL است، برای تری‌گلیسرید 88,57 و برای گلوکز 18,016. از این رو نمی‌توان پروفایل چربی را با یک ضریب تبدیل کرد، وگرنه تری‌گلیسرید در آن نصفِ مقدار واقعی درمی‌آید.
در مرکز یک ذرهٔ LDL است: هسته‌ای طلایی از استرهای کلسترول، پوسته‌ای از فسفولیپیدها که آرام می‌چرخد، و نوار پروتئینی apoB-100 که دور ذره پیچیده و اندکی موج می‌خورد. در اطراف آن دو ذرهٔ کوچک آبی HDL در مدار می‌چرخند، در سمت راست قطره‌ای تری‌گلیسرید بالا می‌آید و پایین می‌رود، و لغزندهٔ خط‌کش دوگانه به 2,6 mmol/L می‌رسد که روی مقیاس پایینی 100 mg/dL خوانده می‌شود.
برگهٔ یکا
غلظت · پروفایل چربی برگهٔ 1/1 · ویرایش 2026-09کلسترول و چربی‌های خون mmol/L · mg/dL
کمیت: غلظت مولی و غلظت جرمی؛ mmol/L — نگارش SI، mg/dL — بیرون از SI
سه ماده، سه نرخ تبدیل
کسی که در تورنتو آزمایش چربی داده، برگهٔ نتیجه را نزد متخصص قلب در بوستون می‌برد که در آن کلسترول LDL به صورت 3,4 نوشته شده، و می‌شنود که چنین چیزی ممکن نیست: LDL در انسان زنده کمتر از سی نمی‌شود. هر دو درست می‌گویند، چون در کانادا، مانند تقریباً همهٔ جهان، چربی‌ها را به میلی‌مول بر لیتر می‌شمارند و در آمریکا به میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، و 3,4 mmol/L کلسترول برابر 131 mg/dL است.
نکتهٔ فریبنده این است که ضریب میان این دو نگارش برای هر ماده جداست، چون میلی‌مول شمار مولکول‌هاست و میلی‌گرم جرم آن‌ها، و مولکول کلسترول دو برابر مولکول گلوکز وزن دارد و مولکول قراردادی تری‌گلیسرید باز دو برابر کلسترول. پس یک برگهٔ آزمایش را نمی‌توان با یک عدد تبدیل کرد: کلسترول را در 38,67 ضرب می‌کنند، تری‌گلیسرید را در 88,57 و گلوکز را در 18,016.
این برگه نشان می‌دهد که LDL چگونه از کلسترول تام، HDL و تری‌گلیسرید محاسبه می‌شود، چگونه یک شام چرب پلاسما را شیری می‌کند و فرمول را از کار می‌اندازد، و چرا یکی از چربی‌ها، Lp(a)، اصلاً ضریبی ندارد.
01 · تعریف
جرم مولی · فریدوالد · هدفهامیلیمول بر لیتر غلظت مولی است: چند هزارم مول از ماده در یک لیتر پلاسما هست، و میلی‌گرم بر دسی‌لیتر غلظت جرمی: چند میلی‌گرم از آن در یک دهم لیتر. پل میان این دو جرم مولی ماده تقسیم بر ده است، چون دسی‌لیتر ده برابر کوچک‌تر از لیتر است: جرم مولی کلسترول 386,65 g/mol است و ضریب 38,67 به دست می‌آید.
تری‌گلیسریدها پیچیده‌ترند، چون یک ماده نیستند بلکه آمیزه‌ای از مولکول‌هایی با اسیدهای چرب گوناگون‌اند. برای تبدیل قرار گذاشته‌اند همهٔ آن‌ها را تری‌اولئین بشمارند، مولکولی با سه باقی‌ماندهٔ اسید اولئیک و جرم 885,7 g/mol؛ پس ضریب 88,57 ویژگی نمونه نیست بلکه یک قرارداد است و در یک نمونهٔ خاص ممکن است چند درصد فرق کند.
در بیشتر آزمایشگاه‌ها کلسترول LDL را اندازه نمی‌گیرند بلکه محاسبه می‌کنند: از کلسترول تام، کلسترول HDL و سهمی را که ذرات سرشار از تری‌گلیسرید حمل می‌کنند کم می‌کنند، و این سهم را با فرمول فریدوالد یک‌پنجم تری‌گلیسرید بر حسب mg/dL برآورد می‌کنند. فرمول تا وقتی کار می‌کند که تری‌گلیسرید از 4,5 mmol/L بیشتر نشود، و بالاتر از آن LDL را با روش مستقیم می‌سنجند.
LDL از چه ساخته می‌شود
در سمت چپ لوله‌ای با پلاسما پس از یک شب در یخچال است: وقتی تری‌گلیسرید بالاست کدر می‌شود و لایه‌ای خامه‌ای در بالای آن جمع می‌شود. در سمت راست همان پلاسما زیر بزرگ‌نمایی است: ذرات درشت زرد VLDL و شیلومیکرون‌های سرشار از تری‌گلیسریدند، صورتی‌های متوسط LDL و آبی‌های ریز HDL؛ شمار آن‌ها با کلسترولی که هر دسته حمل می‌کند متناسب است. لغزنده‌ها کلسترول تام، HDL و تری‌گلیسرید اندازه‌گیری‌شده را تعیین می‌کنند و LDL را خود برگه حساب می‌کند.
3,0
116 4,9
190 6,5 mmol/L
251 mg/dL
چرا تری‌گلیسرید را بر پنج تقسیم می‌کنند و در میلی‌مول بر 2,2
ذرات VLDL اگر بر حسب میلی‌گرم حساب کنیم، حدود پنج برابر کمتر از تری‌گلیسرید کلسترول حمل می‌کنند، و فریدوالد در 1972 این نسبت را به سادگی ثابت گرفت. در میلی‌مول همین نسبت شکل دیگری دارد، چون مولکول تری‌گلیسرید 2,29 برابر سنگین‌تر از مولکول کلسترول است، و نسخهٔ اروپایی فرمول بر 2,2 تقسیم می‌کند، عددی گردشده و اندکی متفاوت با تبدیل دقیق. از همین رو LDL محاسبه‌شده در دو نظام ممکن است چند صدم میلی‌مول با هم فرق کند، هرچند نمونه‌ها یکی‌اند.
02 · تبدیل
یک عدد · جرم‌های مولی · هدف‌های ESCیک عدد — پنج آزمایش مختلف
مقداری وارد کنید و انتخاب کنید که به چه نگارشی داده شده، تا برگه نشان دهد برای هر مادهٔ پروفایل چربی و بیوشیمی به چه تبدیل می‌شود، یک مول از هر کدام چقدر جرم دارد و مقدار نسبت به هدف‌های LDL کجا قرار می‌گیرد.
قاعده‌ای برای به خاطر سپردن: کلسترول را در تقریباً چهل ضرب می‌کنند، تری‌گلیسرید را در تقریباً نود و گلوکز را در هجده.
آزمایشگاه‌ها لیپوپروتئین(a) را گاهی بر حسب mg/dL و گاهی nmol/L می‌نویسند و میان آن‌ها ضریب ثابتی نیست: ذرات Lp(a) در افراد مختلف پروتئین apo(a) با طول‌های متفاوت دارند و وزنشان فرق می‌کند، پس تبدیل با ضریب میانگین ممکن است تا یک‌ونیم برابر خطا کند. برای Lp(a) همان یکایی را به کار می‌برند که آستانهٔ رهنمود با آن بیان شده است.
| {k} | {v} | {note} |
{text}
04 · ابزارهای اندازه‌گیری
فوتومتر · اولتراسانتریفیوژ · نوار · NMRچهار راه برای وزن کردن چربی خون
کلسترولی که به رنگ بدل شد
آنزیم کلسترول اکسیداز کلسترول نمونه را اکسید می‌کند، پراکسید آزادشده معرف را صورتی می‌کند و فوتومتر از میزان کم‌سو شدن نور عبوری غلظت را حساب می‌کند. تری‌گلیسرید و HDL را هم به همین شیوه، با آنزیم‌های خودشان، می‌سنجند، و همین روش در هر دستگاه بزرگ آنالیزی که در چند دقیقه پروفایل چربی می‌دهد به کار رفته است.
لایه‌ها بر پایهٔ چگالی
لیپوپروتئین‌ها اصلاً بر پایهٔ چگالی نام گرفته‌اند، چون نخستین بار با اولتراسانتریفیوژ جدا شدند: در صد هزار دور، ذرات سبک و سرشار از چربی بالا می‌آیند و ذرات چگال پروتئینی پایین می‌روند. مرجع مراکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا که آزمایشگاه‌های جهان از راه زنجیره‌ای از کالیبراتورها به آن وصل‌اند، بر همین روش، کمّی‌سازی بتا، استوار است.
پروفایل چربی از نوک انگشت
آنالیزورهای قابل‌حمل برای داروخانه‌ها و غربالگری‌های سیار قطره‌ای از نوک انگشت را روی کارتریجی می‌گیرند که در آن خون روی یک غشا جدا می‌شود و هم‌زمان به چند ناحیهٔ واکنشی می‌رسد، و دستگاه رنگ آن‌ها را با نور بازتابی می‌خواند. نتیجه معمولاً به همان نگارشی چاپ می‌شود که در کشور فروش رایج است، و از این رو یک دستگاه در اروپا و آمریکا عددهای متفاوتی نشان می‌دهد.
ذره به جای میلی‌مول
تشدید مغناطیسی هسته‌ای سیگنال لیپیدها را در ذرات با اندازه‌های مختلف از هم تشخیص می‌دهد و امکان می‌دهد خود ذرات LDL را بر حسب نانومول بر لیتر بشماریم، نه فقط کلسترول درون آن‌ها را. چنین شمارشی، مانند سنجش پروتئین apoB بر حسب گرم بر لیتر، گاهی خطر را دقیق‌تر پیش‌بینی می‌کند، چون دو نفر با LDL یکسان ممکن است شمار ذرات متفاوتی داشته باشند، ریز یا درشت.
05 · قواعد نگارش
ماده · نگارش · ضریبهر ماده ضریب خودش را دارد
غلظت را همراه با نام ماده و یکا می‌نویسند و با ضریب همان ماده تبدیل می‌کنند، بی‌آنکه آن را به سطرهای همسایهٔ برگه تعمیم دهند.
سطر نخست در سمت چپ عدد را بی‌یکا می‌گذارد و از آن نمی‌توان فهمید که طبیعی است یا به‌طور کشنده پایین. سطر دوم تری‌گلیسرید را با ضریب کلسترول تبدیل می‌کند و نصف مقدار را به دست می‌آورد، سومی میلی‌مول را به عدد میلی‌گرمی می‌چسباند و چهارمی کلسترول را با ضریب گلوکز تبدیل می‌کند. پنجمی پروتئینی را که به گرم سنجیده می‌شود با غلظت مولی اشتباه می‌گیرد، و سطر آخر تبدیل تقریبی Lp(a) را دقیق جا می‌زند، هرچند این ماده ضریب ثابتی ندارد.
06 · یکاهای همسایه
گلوکز · مول بر لیتر · HbA1cدر برگهٔ آزمایش کنار چربی‌ها معمولاً گلوکز و HbA1c می‌آیند، و پشت همهٔ آن‌ها یک غلظت مولی واحد است، مول بر لیتر، که آزمایشگاه‌ها به خاطر آن به SI روی آوردند.
همان جفت یکا با ضریبی نصف، چون مولکولش سبک‌تر است.
شمار مولکول‌ها در یک لیتر، که همهٔ آزمایش‌ها را مقایسه‌پذیر می‌کند.
جفت مقیاس دیگری روی همان برگه، اما با یک جابه‌جایی به هم مربوط است، نه با ضریب.
07 · بخش تاریخی
بایگانی · از سنگ صفرا تا هدف 1,4چگونه ماده‌ای از دل سنگ هدف درمان شد
{title}
{text}
در یک mmol/L چند mg/dL هست
ارتفاع ستون ضریب تبدیل از mmol/L به mg/dL است، از صفر تا 88,57؛ و برابر جرم مولی ماده تقسیم بر ده است. قاب یکی‌یکی از روی مواد می‌گذرد، از اسید اوریک سبک تا تری‌اولئین سنگین.
اختلاف پنج‌برابری میان ستون نخست و آخر دقیقاً همان جایی است که کسی که برگه را با یک عدد تبدیل می‌کند، به زمین می‌خورد.
تری‌گلیسریدی که در نمونه نیست
کلسترول یک ماده با فرمول دقیق است و جرم مولی آن، 386,65 g/mol، تا صدم شناخته شده است. اما تری‌گلیسریدها خانواده‌ای از صدها مولکول‌اند: گلیسرولی که سه اسید چرب با هر طول و درجهٔ سیرشدگی به آن پیوسته، و جرم تری‌گلیسرید «میانگین» به این بستگی دارد که فرد در هفته‌های اخیر چه خورده است.
سنجش آنزیمی حتی خود تری‌گلیسرید را نمی‌سنجد، بلکه گلیسرولی را که هنگام شکستن آن آزاد می‌شود، یعنی در اصل مولکول‌ها را می‌شمارد. آزمایشگاه برای اینکه نتیجه را به میلی‌گرم بدهد، فرض می‌کند همهٔ مولکول‌ها تری‌اولئین‌اند و در جرم آن ضرب می‌کند. پس اینجا mmol/L به آنچه دستگاه واقعاً اندازه گرفته نزدیک‌تر است و mg/dL یک قرارداد را در خود دارد.
لایهٔ خامه‌ای در لولهٔ سمت چپ شیلومیکرون‌ها پس از غذای چرب‌اند: چنان درشت‌اند که در یک شب در یخچال بالا می‌آیند، و کارشناس باتجربهٔ آزمایشگاه تری‌گلیسرید بالا را زودتر از دستگاه می‌بیند.
