Bayt
SI dışı birim · büyüklük: bilgi miktarı
01 · Tanım
Sözcüğü IBM mühendisi Werner Buchholz 1956’da uydurdu, bit ile karışmasın diye bite sözcüğünü bile bile bozarak. Bayttaki sekiz bit ancak System/360 ile 1964’te yerleşti.
Bir bayt sekiz bittir, yani 256 ayırt edilebilir durum. Bugünkü her işlemcide adreslenebilir en küçük bellek gözüdür: tek bir bit okunamaz, gözün tamamı okunur. Sekizi fizik değil kolaylık seçti: ikinin kuvveti, rakam ve işaretleriyle Latin alfabesine yeter ve iki onaltılık basamağa bölünür. Bir bayt bir ASCII karakteri tutar, ama UTF-8’de bir Kiril harfini tutmaz — orada iki gerekir, bir emoji ise dört alır.
UTF-8’de bir Latin harfi bir bayt, bir Kiril harfi iki, bir yazı imi üç, bir emoji dört bayt kaplar. Karakter demek ki bayt değildir: bir dizginin karakter cinsinden uzunluğu ile bayt cinsinden uzunluğu ayrı sayılardır, ve bunları karıştırmak bozuk metnin en sık nedenidir.
02 · Dönüşüm
Bir hacim girin — künye onu çevirsin
Bayt ikili ön ek düzenini bitten miras aldı. Onluk kilobayt bin bayttır, ikilik kibibayt 1024. Disk üreticileri onlukta sayar, işletim sistemleri ikilikte — her yeni diskteki «eksik» gigabaytlar buradan gelir.
Diskler onlarca yıl 512 baytlık sektörlerle çalıştı, bugünküler 4096 ile. Bir dosya sistemi bir sektörden azını okumaz, bu yüzden bir baytlık dosya bile bir sektörün tamamını kaplar.
| Birim | Ad | Değer | Nerede karşılaşılır |
|---|---|---|---|
| B | bayt, sekiz bit | 1000 | temel yazım |
| bit | bit | 8000 | kanal, hız |
| kB | kilobayt, 1000 bayt | 1 | onluk ön ek |
| MB | megabayt, 10⁶ bayt | 0,001 | dosyalar, çekimler |
| GB | gigabayt, 10⁹ bayt | 1·10⁻⁶ | diskler, taşıyıcılar |
| TB | terabayt, 10¹² bayt | 1·10⁻⁹ | depolar |
| KiB | kibibayt, 1024 bayt | 0,9766 | bellek, dosya dizgeleri |
| MiB | mebibayt, 1024 kibibayt | 9,537·10⁻⁴ | çalışma belleği |
| GiB | gibibayt, 1024 mebibayt | 9,313·10⁻⁷ | işletim dizgeleri |
| TiB | tebibayt, 1024 gibibayt | 9,095·10⁻¹⁰ | disk dizileri |
| B6 | altı bitlik bayt | 1333 | System/360’tan önce |
| B | bayt | 1000 | bugünkü yazım |
Onluk ön ekler bini alır, ikilikler 1024’ü ve «i» ile yazılır: KiB, MiB, GiB. Bir terabaytlık disk 10¹² bayt içerir, sistem ise onları 931 GiB olarak gösterir: iki taraf da doğru sayar, yalnızca başka ön eklerde.
03 · Büyüklük mertebeleri
karakterden veri merkezineBir fotoğraf — 4 MB
04 · Ölçüm aletleri
Baytlar neyle sayılır
Ambalajdaki sığa onluk gigabaytla sayılır, dosya sistemi ikilikte sayar. Hiçbir taraf kimseyi aldatmıyor, ama alıcı etikette basılı olandan daha küçük bir sayı görüyor.
Burada ikilik ön ekler dürüsttür: 16 GB’lık bir modül tam 16 gibibayt içerir, çünkü adresleme her zaman ikinin kuvvetleriyle gider.
Sağlayıcı megabit satar, indirici megabayt gösterir. Sekize bölün: 100 Mbit/s yaklaşık 12 MB/s verir.
Dosyayı bayt bayt gösterir: solda kodlar, sağda karakterler. Biçimler böyle belgesiz okunur ve başlığın nerede bittiği böyle bulunur.
05 · Yazım kuralları
B büyük, kilobayttaki k küçük
Onluk kilobayt küçük k ile kB yazılır, meganın altındaki bütün SI ön ekleri gibi. Büyük B bayt, küçük b bittir, ve aralarındaki fark sekiz katıdır. İkilik ön ekler «i» ile ve büyük ilk harfle yazılır: KiB, MiB, GiB.
Rusçada bayt sözcüğü sayıdan sonra çoğulda değişmez: 512 byte yazılır, hiçbir zaman çoğul biçim. B simgesi de durum eki almaz — o bir simgedir, kısaltma değil.
06 · Komşu birimler
Bayt bitin üstünde durur ve öbekler hâlinde yaşar: dört bitlik yarım bayt bir onaltılık basamağa karşılık gelir, iki bayt kısa bir sayıya, dört bir adrese, sekiz uzun bir sayıya. Makine sözcüğü tam sayıda bayttır, ve sayıları mimariyi ele verir.
Dört bayt dört milyar durum verir — IPv4’ün bütün adreslerine yetti, ve tam bu yüzden tükendi.
07 · Tarihsel bölüm
Sekiz bit olmayan baytlar
Sözcüğün doğduğu makinede baytın uzunluğunu komut belirlerdi: birden sekiz bite kadar. Sekiz yalnızca üst sınırdı.
Büyük Latin harflerine, rakamlara ve işaretlere yetiyordu — bu dizgelerde küçük harf hiç yoktu. 1 bitlik bir sözcük altı böyle karaktere bölünüyordu.
İlk kodlama yedi bitlikti: 128 karakter. Sekizinci basamak eşlik denetimine hizmet ediyordu ve ancak sonradan kodun parçası oldu, ulusal alfabelere yer açarak.
23 bitlik sözcüklü makineler onu bazen dokuz bitlik dört parçaya bölerdi. System/360 standardı bütün çeşitlemeleri yavaş yavaş sildi.
Sekiz biti fizik değil, bir şirketin ticari kararı seçti
1964’ten önce bayt her şeydi: CDC’de altı bit, teleksle yedi, 23 bitlik sözcüklü makinelerde dokuz, IBM Stretch’te rastgele uzunluk. System/360 için boyutu seçerken IBM sekizde durdu — ikinin kuvveti, iki onaltılık basamağa sığar ve hem denetim kodlarıyla Latin alfabesine, hem de ulusal karakter yedeğine yeter. Dizinin başarısı sekizi fiilî standart yaptı, IEC ise onu ancak 2008’de saptadı, kırk dört yıl sonra. Biçimsel olarak standartlarda «tam sekiz bit» için ayrı bir sözcük vardır — sekizli —, ve ağ belirtimleri her türlü ikircikliği dışlamak için tam onu yazar.
Katalog · ölçü birimleri
Her büyüklük için bir künye
Yedi SI temel birimi, kendi adı olan yirmi iki türetilmiş birim ve yanlarında sistem dışı birimler. Her birinin kendi künyesi var: tanım, boyut, çevirme, aygıtlar, yazım kuralları. 23 dilde.