Liter
In het lab wordt een nieuwe maatkolf van 1000 mL geijkt. Hij gaat op de balans, wordt met gedestilleerd water tot de ringvormige maatstreep gevuld en de balans geeft aan: 997,20 g. Wie ervan uitgaat dat een liter water een kilogram weegt, ziet bijna drie milliliter te weinig en moet de kolf afkeuren. In werkelijkheid is de kolf nauwkeurig tot op een tiende milliliter. Water van 20 °C is lichter dan water van 4 °C en de lucht drukt het een beetje omhoog.
De liter is de bijzondere naam van de kubieke decimeter. Sinds 1964 is 1 L precies gelijk aan 1 dm³, zonder enig verband met water. Daarvoor werd de liter via de massa gedefinieerd: het volume van één kilogram zuiver water bij 4 °C. Daardoor was de liter 28 miljoenste groter dan de kubieke decimeter. De liter maakt geen deel uit van het SI, maar is er wel bij toegelaten. Melk, brandstof en wijn worden in liters verkocht, geneesmiddelen in milliliters gedoseerd.
| Grootheid | volume, inhoud; dimensie L³ |
| Definitie | 1 L = 1 dm³ = 0,001 m³ exact (12e CGPM, 1964) |
| Aanduiding | L of l; deelmaten mL, µL, veelvouden hL; de schrijfwijze ℓ is niet toegestaan |
| Status | buiten het SI, in de SI-brochure opgenomen in de tabel van eenheden die met het SI mogen worden gebruikt |
| Een liter water | 999,97 g bij 4 °C · 998,21 g bij 20 °C · 997,16 g op de balans in lucht |
| Typische waarden | 50 µL — een druppel · 250 mL — een glas · 158,987 L — een barrel olie |
01 · Definitie
Een kubus met een ribbe van tien centimeter
De liter is het volume van een kubus met een ribbe van 1 dm. Daar gaan duizend kubieke centimeters in en duizend liter vormen een kubieke meter. Een milliliter en een kubieke centimeter zijn hetzelfde. Een arts schrijft 5 mL, in oude medische teksten kom je 5 cc tegen, dat wil zeggen cubic centimetre.
Het volume van glaswerk meet men bijna nooit met een liniaal. Je vindt het door water te wegen: de massa delen door de dichtheid. De dichtheid van water hangt af van de temperatuur, dus er hoort een thermometer bij de berekening. De balans is geijkt met stalen gewichten, terwijl het water een acht keer groter volume inneemt, zodat de lucht het sterker omhoogdrukt. Daaruit volgt een correctie van één duizendste. Glas zet bij verwarming uit en het volume wordt herleid tot 20 °C. De correcties voor water en lucht zitten in de factor Z van ISO 4787, de correctie voor glas is een aparte factor in de formule.
Hoeveel weegt een liter
Elke regel is een liter vloeistof op de balans. De balk is de massa, de dunne verticale lijn is 1000 g. De temperatuur verandert de dichtheid: bij verwarming zet de vloeistof uit en past er minder stof in een liter. Kies een temperatuur.
Vijf maatvaten, één balans en water
De hoofdactie is de knop «IJking starten». Het lege vat gaat op de balans en de aanwijzing wordt genoteerd. Daarna schenkt men gedestilleerd water in en voegt de laatste druppels met een pipet toe, tot de onderrand van de meniscus de maatstreep raakt. Het gevulde vat wordt nog eens gewogen. Het verschil van de aanwijzingen wordt omgerekend naar het volume bij 20 °C en vergeleken met de tolerantie van het vat. Onder de scène kies je het vat: een maatkolf van 1000 mL, een maatcilinder, een pipet van 25 mL, een fles van 1,5 L met het teken ℮ of een keukenmaatkan. Daar stel je ook de watertemperatuur en de oogpositie bij het aflezen van de meniscus in. De knop «Rekenen met 1 kg = 1 L» schakelt de huis-tuin-en-keukenberekening in: grammen worden meteen milliliters.
—
02 · Omrekening
De Amerikaanse gallon is gedefinieerd via de kubieke inch: precies 231 in³. De inch is sinds 1959 gelijk aan 25,4 mm, dus de US gallon in liters is het exacte getal 3,785411784.
De Britse gallon is sinds 1985 ook exact: 4,54609 L. Eerder was hij gedefinieerd als het volume van 10 pond water bij 62 °F, net als de liter van 1901 dus via de massa van water.
03 · Ordes van grootte
04 · Meetinstrumenten
05 · Schrijfregels
06 · Naburige eenheden
07 · Historisch deel
In 1901 werd de liter gedefinieerd als het volume van één kilogram zuiver water bij maximale dichtheid en normale druk. De bedenkers van het metrieke stelsel gingen ervan uit dat dit volume gelijk is aan een kubieke decimeter. Metingen uit het begin van de twintigste eeuw lieten zien dat de liter groter is: 1,000028 dm³. Het verschil is 28 miljoenste, op een liter is dat 0,028 mL.
In nauwkeurig werk bestonden zo twee eenheden: de liter en de kubieke decimeter. Dichtheden werden nu in g/mL, dan in g/cm³ genoteerd en de getallen liepen uiteen in het vijfde cijfer. In 1964 schafte de 12e CGPM de definitie via water af en maakte van de liter een andere naam voor de kubieke decimeter. Sindsdien is de dichtheid van water een meetbare grootheid en geen onderdeel van de definitie van de eenheid.
Catalogus van grootheden
de hele index →De zeven SI-basiseenheden
Een druppel zuur verandert de kleur van het sap, zout kleurt de vlam, water bevriest door een tik. Daaronder alle bladen van Simetrium, per vakgebied en alfabetisch.
Index openen →