Liter
Niet-SI-eenheid, toegelaten voor gebruik · grootheid: volume
01 · Definitie
De liter is de enige eenheid met twee gelijkwaardige symbolen. De kleine l lijkt te veel op het cijfer één en de hoofdletter I, en daarom werd in 1979 ook de hoofdletter L toegestaan.
Eén liter is een kubieke decimeter, dus een kubus van tien centimeter. Formeel is het een duizendste kubieke meter, en de SI beveelt dm³ aan; maar de liter heeft zich in handel, geneeskunde en dagelijks leven zo vastgezet dat men hem op de lijst van toegelaten eenheden liet staan. De maat hangt aan water: een liter water weegt bij vier graden een kilogram, en daarop rust de hele huishoudelijke rekenkunde. Van 1901 tot 1964 luidde de definitie anders — de liter was het volume van een kilogram water, en dat gaf een afwijking van achtentwintig miljoensten.
De Amerikaanse gallon is twintig procent kleiner dan de imperiale: 3,785 liter tegen 4,546. Het verbruik in mijl per gallon laat zich tussen beide landen niet rechtstreeks vergelijken, en op verpakkingen staan liters om de verwarring te vermijden.
02 · Omrekening
Voer een volume in — het blad rekent het om
Volume is de enige grootheid waarbij elk land zijn eigen maten heeft behouden: gallons, pinten, vaten, quarts. Ook het vat is er niet in één soort: het olievat is 159 liter, het Amerikaanse biervat 117.
Van 1901 tot 1964 werd de liter anders bepaald: als het volume van een kilogram water bij maximale dichtheid. Hij was 28 miljoensten groter dan de huidige, en nauwkeurige metingen uit die tijd moeten worden herrekend.
| Eenheid | Naam | Waarde | Waar het voorkomt |
|---|---|---|---|
| ml | milliliter | 1 000 | geneeskunde en keuken: gelijk aan cm³ |
| l | liter | 1 | handel, dagelijks leven, brandstof |
| hl | hectoliter | 0,01 | wijnbouw, brouwerij, statistiek |
| m³ | kubieke meter | 0,001 | SI-eenheid: 1 m³ = 1000 l |
| cm³ | kubieke centimeter | 1 000 | cilinderinhoud, spuiten |
| dm³ | kubieke decimeter | 1 | de formele definitie van de liter |
De liter is een kubieke decimeter: een milliliter is gelijk aan een kubieke centimeter, en een kubieke meter bevat precies duizend liter
03 · Ordes van grootte
van de druppel tot het stuwmeerEen pak melk met marge — 1,5 l
04 · Meetinstrumenten
Waarmee liters worden gemeten
Eén streepje op een smalle hals: het volume klopt alleen bij de aangegeven temperatuur, meestal twintig graden. Klasse A geeft een onzekerheid van 0,1 %.
Daarmee meet men microliters en milliliters af bij het titreren. Een automatische pipet neemt vanaf één microliter met een nauwkeurigheid van een procent.
Een schoepenrad of ultrageluid telt het doorstromende volume. De watermeter in een woning, de pomp bij het tankstation, de meetopstelling in een ketelhuis — één en hetzelfde principe.
De referentiemethode: het vat wordt leeg en met water gewogen, en het volume volgt uit de dichtheid. Nauwkeuriger dan welk maatglaswerk ook.
05 · Schrijfregels
l en L zijn gelijkwaardig, maar binnen één document houdt men er één aan
De SI laat beide symbolen toe: de kleine l is de historische, de hoofdletter L werd ingevoerd wegens de verwarring met het cijfer één en de letter I. Binnen één tekst hoort men ze niet te mengen. De voorvoegsels werken met allebei: ml en mL zijn even juist. De geschreven ℓ is in de norm niet voorzien.
Een hoofdletter M betekent mega: «250 Ml» leest men als tweehonderdvijftig megaliter, dus een kwart kubieke kilometer. Voor milliliters is de m altijd klein.
06 · Naburige eenheden
De liter is een kubieke decimeter, dus staat de kubieke meter ernaast als SI-eenheid, en de milliliter valt samen met de kubieke centimeter. Via de dichtheid hangt het volume aan de kilogram, via het debiet aan de seconde.
1000 liter
dm³
= cm³
Een kubieke kilometer is duizend miljard liter. Het Baikalmeer bevat 23 615 km³, dus 2,4·10¹⁶ liter water.
07 · Historisch deel
Waarmee men volume mat vóór de liter
231 kubieke duim — de historische wijnmaat van koningin Anna. Brandstof, melk en verf worden er in Amerika nog altijd in verkocht.
Het volume van tien pond water. Twintig procent groter dan de Amerikaanse, waardoor het verbruik in mijl per gallon tussen beide landen niet vergelijkbaar is.
De belangrijkste vloeistofmaat: ruim twaalf liter. Wodka telde men in wedro's en stofs, en tien wedro's vormden een vat.
42 Amerikaanse gallons — de maat van het vat waarin men in Pennsylvania de olie deed. De wereldprijzen rekent men nog steeds per vat.
Drieënzestig jaar lang viel de liter niet samen met de kubieke decimeter
In 1901 besloot de conferentie voor maten en gewichten de liter fraai te definiëren: als het volume van één kilogram zuiver water bij maximale dichtheid en normale druk. Het idee was de volumemaat aan de massastandaard te binden. Het probleem bleek later: de dichtheid van water was met een onzekerheid gemeten, en de zo gedefinieerde liter bleek 28 miljoensten groter dan de kubieke decimeter. Zes decennia lang moest men in nauwkeurig werk aangeven welke liter bedoeld was, en «ml» en «cm³» waren niet uitwisselbaar. In 1964 werd de definitie ingetrokken en keerde men terug naar de eenvoudige: de liter is de kubieke decimeter, punt uit.
Catalogus · meeteenheden
Een blad voor elke grootheid
Zeven SI-basiseenheden, tweeëntwintig afgeleide met een eigen naam, en die niet-SI-eenheden waar techniek noch dagelijks leven buiten kan. Elk heeft haar eigen blad: definitie, omrekening, instrumenten, schrijfregels. In 36 talen.
Niet-SI-eenheden
open het literbladSI-basiseenheden
in terracotta — die waardoor de liter is bepaaldAfgeleide SI-eenheden met een eigen naam
tweeëntwintig bladenTaal van het blad
36 talen. De symbolen l en L zijn internationaal; vertaald worden de namen van instrumenten, vloeistoffen en de toelichtingen bij de schalen.